અદાલતી ચુકાદાઓમાં જેન્ડર સેન્સિટિવિટી અને આદર્શ પીડિતનો ભ્રમ
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સામાજિક ન્યાય #મહિલાઓ #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #જેન્ડર સમાનતા
મુખ્ય મુદ્દા
- વર્ષ 2026માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે તરૂણ તેજપાલ કેસમાં 2021ના ચુકાદાને બદલીને 10 વર્ષની કેદની સજા કરી છે અને આદર્શ પીડિતની ખોટી માન્યતાને ફગાવી છે.
- વર્ષ 1986માં નીલ્સ ક્રિસ્ટી દ્વારા આપવામાં આવેલો આદર્શ પીડિત સિદ્ધાંત દર્શાવે છે કે સમાજ માત્ર અમુક જ પ્રકારના પીડિતો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખે છે.
- વર્ષ 1979ના મથુરા કેસ અને 1992ના ભંવરી દેવી કેસની ભૂલોમાંથી શીખીને દેશમાં વિશાખા ગાઈડલાઈન્સ અને POSH Act, 2013 જેવા સુધારા આવ્યા.
- ઓગસ્ટ 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડીને અદાલતોને FIRમાં વિલંબ કે ઈજાના અભાવને આધારે પીડિતાની વાત ન નકારવા આદેશ આપ્યો છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- બોમ્બે હાઈકોર્ટે તાજેતરમાં તરૂણ તેજપાલ કેસ (2026)માં મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. આ નિર્ણયથી આદર્શ પીડિત અંગેની સમાજ અને અદાલતોની જૂની માનસિકતા પર ફરી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
આદર્શ પીડિત સિદ્ધાંત
- વર્ષ 1986માં અપરાધશાસ્ત્રી નીલ્સ ક્રિસ્ટીએ આદર્શ પીડિત સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો. આ સિદ્ધાંત દર્શાવે છે કે સમાજ માત્ર એવા જ પીડિતો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દાખવે છે જે ચોક્કસ પરંપરાગત બીબામાં ફીટ બેસતા હોય.
- આ થીયરી સમજાવે છે કે પીડિત હોવું એ માત્ર એક તથ્ય નથી. સમાજ તેને જેન્ડર અને નૈતિક માન્યતાઓના આધારે મૂલવે છે.
- આના કારણે પીડિતો વચ્ચે ભેદભાવ ઊભો થાય છે. કોઈ પણ વ્યક્તિની વાત પર સમાજ કે અદાલત કેટલો વિશ્વાસ કરશે, તેનો આધાર તેમની જ્ઞાતિ, વર્ગ, સામાજિક સ્થિતિ અને અગાઉના જીવન પર નિર્ભર રહે છે.
મુખ્ય અદાલતી ચુકાદાઓ અને કેસો
- તરૂણ તેજપાલ કેસ (2026)માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે નિચલી અદાલતના 2021ના નિર્દોષ છૂટકારાના હુકમને રદ્દ કરીને તેજપાલને 10 વર્ષની સખત કેદની સજા ફટકારી છે.
- હાઈકોર્ટે નીચલી અદાલતની ટીકા કરી હતી કારણ કે તેણે પુરાવાઓને બદલે પીડિતાના બનાવ પછીના વર્તન (જેમ કે CCTVમાં હસવું) પર વધુ ધ્યાન આપ્યું હતું.
- મથુરા કસ્ટોડિયલ રેપ કેસ (1979)માં અદાલતે પીડિતાના શરીર પર ઈજા ન હોવાને સંમતિ માની લઈને ગંભીર ભૂલ કરી હતી.
- વર્ષ 2025માં પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ બી.આર. ગવઈએ આ જૂના ચુકાદાને ન્યાયતંત્ર માટે એક શરમજનક ક્ષણ ગણાવી હતી.
- ભંવરી દેવી ગેંગરેપ કેસ (1992)માં નીચલી અદાલતે એવા પૂર્વગ્રહયુક્ત તર્ક સાથે આરોપીઓને છોડી મૂક્યા હતા કે ઉચ્ચ જાતિના પુરુષો દલિત મહિલા સાથે આવું ન કરે.
- આ ખોટા નિર્ણય સામે ભારે વિરોધ થયો હતો, જેના પરિણામે વિશાખા ગાઈડલાઈન્સ બની અને પાછળથી કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓની જાતીય સતામણી અટકાયત કાયદો, 2013 અમલમાં આવ્યો.
- ભૂતકાળમાં નીચલી અદાલતો પીડિતા પાસેથી ચોક્કસ પ્રકારના દુઃખ અને આઘાતની અપેક્ષા રાખતી હતી, જે તાર્કિક નથી.
- વર્ષ 2017ના જિંદાલ ગ્લોબલ લો સ્કૂલ ગેંગરેપ કેસમાં પણ નીચલી અદાલતે પીડિતાની જીવનશૈલીને આધારે તેની ફરિયાદને નકારી કાઢવાની ભૂલ કરી હતી.
જેન્ડર સેન્સિટિવિટી અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શિકા
- ઓગસ્ટ 2026માં સુપ્રીમ કોર્ટે અદાલતી ચુકાદાઓમાંથી જેન્ડર પૂર્વગ્રહો દૂર કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ રિપોર્ટ જાહેર કર્યો હતો.
- સર્વોચ્ચ અદાલતે ન્યાયાધીશોને સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે FIR નોંધાવવામાં મોડું થાય, શરીર પર ઈજા ન દેખાય કે બનાવ પછી વર્તન સામાન્ય લાગે, તો પણ પીડિતાની વાતને ખોટી ન માનવી જોઈએ.