સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના નાણાકીય વિવાદોનો ચાર રાજ્યો વચ્ચે ઉકેલ
#GS-1 #ભૂગોળ #સંસાધનો #GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સમવાયતંત્ર #GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધા #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ગુજરાત #સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ #નર્મદા નદી
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને મધ્ય પ્રદેશ એ સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટના દાયકાઓ જૂના નાણાકીય વિવાદો ઉકેલવા કરાર કર્યો છે.
- આ એકમૂશ્ત કરારથી સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ (SSP) ના બાકી નાણાં અને ખર્ચની વહેંચણીના જૂના પ્રશ્નો ઉકેલાઈ ગયા છે.
- આ સફળ સમાધાન ભારતમાં સહકારી સમવાયતંત્ર નું ઉત્તમ ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
વિવાદનું સ્વરૂપ અને નાણાકીય સમાધાન
- આ નાણાકીય વિવાદમાં સરદાર સરોવર અને ઇંદિરા સાગર બંને પ્રોજેક્ટના ખર્ચની વહેંચણી સામેલ હતી.
- વિસ્થાપિત લોકોના પુનર્વસન અને પુનઃસ્થાપન (R&R) નો ખર્ચ તથા બાંધકામ વખતે લીધેલી લોનનું વ્યાજ પણ મુખ્ય મુદ્દો હતો.
- આ મામલો જલ્દી ઉકેલાય તે માટે ગુજરાતે પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં પોતાનો હિસ્સો 50% થી વધારીને 75% કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
- ગુજરાતના આ નિર્ણયથી મધ્ય પ્રદેશ પરનો મોટો નાણાકીય બોજ ઘટી ગયો છે.
સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટની મુખ્ય બાબતો
- આ પ્રોજેક્ટ ગુજરાતના નવાગામ નજીક નર્મદા નદી પર બાંધવામાં આવેલો ટર્મિનલ ગ્રેવિટી ડેમ છે.
- સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી નજીક આવેલો આ ડેમ નર્મદા પરનો સૌથી મોટો ડેમ છે અને કંક્રીટના વપરાશની દ્રષ્ટિએ દુનિયાના સૌથી મોટા ડેમમાં ગણાય છે.
- નર્મદા નદીના પાણીનો સદુપયોગ કરવાનો વિચાર 1946 માં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે રજૂ કર્યો હતો.
- ત્યારબાદ 1961 માં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ આ ડેમનો શિલાન્યાસ કર્યો હતો.
- આ પ્રોજેક્ટથી ચાર રાજ્યો ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને રાજસ્થાનને સીધો ફાયદો મળે છે.
- તેનાથી સિંચાઈ, પીવાનું પાણી અને જળવિદ્યુત જેવી મહત્વની સુવિધાઓ મળે છે.
- ગુજરાત અને રાજસ્થાનના સૂકા અને દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં આ પાણી પહોંચતા ખેતીનો વિકાસ થયો છે અને જમીનના ભાવ વધ્યા છે.
નર્મદા જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલ
- આંતર-રાજ્ય નદી જળ વિવાદ અધિનિયમ, 1956 હેઠળ 1969 માં નર્મદા જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલ (NWDT) ની રચના કરવામાં આવી હતી.
- ટ્રિબ્યુનલે 1979 માં ચારેય રાજ્યો વચ્ચે પાણી અને વીજળીની વહેંચણીનો આખરી ચુકાદો આપ્યો હતો.
- પાણીની વહેંચણી નક્કી થઈ ગઈ હતી, પરંતુ જમીન વળતર, પુનર્વસન ખર્ચ અને બાંધકામના સંયુક્ત ખર્ચના હિસાબ દાયકાઓથી પેન્ડિંગ હતા.
નર્મદા નદી વિશે જાણવા જેવું
- નર્મદા નદી મધ્ય ભારત અને ગુજરાતની સૌથી મોટી નદી છે.
- તે મધ્ય પ્રદેશના અમરકંટક પહાડ માંથી નીકળે છે અને ગુજરાતમાં ખંભાતના અખાત પાસે અરબી સમુદ્રને મળે છે.
- આ નદી મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત થઈને કુલ 1,312 કિમી લંબાઈમાં વહે છે.
- તેનો કેચમેન્ટ વિસ્તાર આશરે 98,800 ચોરસ કિમી છે અને તે પશ્ચિમ તરફ વહેતી ભારતની મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે.