ભારતમાં ફ્લોટિંગ સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક ક્ષમતા
#GS-3 #અર્થતંત્ર #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #ઉર્જા #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #ગુજરાત
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના જળાશયો પર આશરે 102 ગીગાવોટ (GW) ફ્લોટિંગ સોલાર ક્ષમતા ઉભી કરી શકાય છે.
- આ માહિતી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સોલાર એનર્જી (NISE) દ્વારા તૈયાર કરાયેલા પ્રથમ રાષ્ટ્રીય અહેવાલમાં સામે આવી છે.
- આ સંસ્થા નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) હેઠળ કામ કરતી એક સ્વતંત્ર સંસ્થા છે.
- અહેવાલ મુજબ પાણી પર સોલાર પેનલ લગાવવાથી જમીનની અછતની સમસ્યાનો ઉકેલ આવી શકે છે.
ફ્લોટિંગ સોલાર ઉર્જા વિશે
- ફ્લોટિંગ સોલાર પાર્ક એટલે જમીનને બદલે જળાશયો, તળાવો કે સરોવરોની પાણીની સપાટી પર બનાવેલા સોલાર ફોટોવોલ્ટેઇક (PV) પ્રોજેક્ટ્સ.
- આ પેનલ્સ પાણી પર તરે છે.
જમીન મેળવવામાં પડકારો
- હાલમાં જમીન પર લગાવાયેલા સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ ભારતની આશરે 100 GW ક્ષમતા નો મોટો ભાગ ધરાવે છે.
- આ પરંપરાગત પ્રોજેક્ટ્સને સોલાર પેનલ્સ રોકતી જગ્યા કરતાં 3 થી 4 ગણી વધુ જમીન જોઈએ છે.
- જમીન ખરીદવાની પ્રક્રિયા ધીમી અને મોંઘી હોય છે, અને તે ખેતી કે વસવાટ સાથે વિવાદ પેદા કરે છે.
મુખ્ય ફાયદાઓ અને વિશેષતાઓ
- ફ્લોટિંગ સોલાર સંપૂર્ણપણે “લેન્ડ ન્યુટ્રલ” છે, જેથી જમીનનો પ્રશ્ન ઊભો થતો નથી.
- દેશભરમાં આશરે 1,946 ચોરસ કિલોમીટર (km²) પાણીની સપાટી આ કામ માટે યોગ્ય છે.
- આટલી સપાટી પરથી કુલ 102.18 GW જેટલી વીજળી પેદા કરી શકાય તેમ છે.
ખર્ચ સંબંધિત બાબતો
- જમીન પર બનતા સોલાર પ્લાન્ટ્સ કરતાં પાણી પર બનતા પ્લાન્ટ્સનો શરૂઆતનો ખર્ચ આશરે 25% વધુ થાય છે.
- આ વધારાનો ખર્ચ ફ્લોટ્સ, તેને બાંધી રાખવાની સિસ્ટમ અને વોટરપ્રૂફિંગ પાછળ થાય છે.
એગ્રી-ફોટોવોલ્ટેઇક
- નવી અને પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) દેશમાં એગ્રી-ફોટોવોલ્ટેઇક ને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
- આ પદ્ધતિમાં ખેતરના પાક ઉપર ઊંચા માળખા પર સોલાર પેનલ બેસાડવામાં આવે છે.
- આનાથી એક જ જમીન પર ખેતી અને વીજળી ઉત્પાદન બંને કામ એક સાથે થઈ શકે છે.
ક્ષમતા ધરાવતા ટોચના રાજ્યો
- ફ્લોટિંગ સોલારની સૌથી વધુ ક્ષમતા કેટલાક મુખ્ય રાજ્યોમાં ફેલાયેલી છે.
- દેશમાં સૌથી વધુ ક્ષમતા મહારાષ્ટ્ર (16.28 GW) પાસે છે.
- આ યાદીમાં મધ્યપ્રદેશ (14.89 GW) બીજા ક્રમે આવે છે.
- કર્ણાટક (13.69 GW) પણ આ ક્ષમતામાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.
- ઓડિશા (12.81 GW) પાસે પણ સોલાર માટે વિશાળ જળાશયો છે.
- તેલંગાણા (10.72 GW) પણ આ ક્ષમતા ધરાવતા ટોચના રાજ્યોમાં સામેલ છે.
મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ અને વૈશ્વિક સ્થિતિ
- મધ્યપ્રદેશમાં નર્મદા નદી પર બનેલો ઓમકારેશ્વર ફ્લોટિંગ સોલાર પાર્ક ભારતનો સૌથી મોટો પ્રોજેક્ટ છે.
- આ પ્રોજેક્ટની વર્તમાન ક્ષમતા 278 મેગાવોટ (MW) છે, જેને વધારીને 600 મેગાવોટ (MW) કરવાનું આયોજન છે.
- વર્ષ 2024 સુધીમાં વિશ્વભરમાં ફ્લોટિંગ સોલાર પ્રોજેક્ટ્સ વધીને આશરે 9.6 ગીગાવોટ (GW) થઈ ગયા છે.
- આ વૈશ્વિક ક્ષમતાના લગભગ 90% હિસ્સા સાથે એશિયા સૌથી આગળ છે.
- ચીન પોયાંગ તળાવ પર પોતાના 120 મેગાવોટ (MW) ના પ્લાન્ટ સાથે વિશ્વમાં અગ્રેસર છે.
મહત્વ અને ભવિષ્યના લક્ષ્યો
- ફ્લોટિંગ સોલાર ભારતની વધતી ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે એક સારો અને જમીનની બચત કરતો ઉકેલ પૂરો પાડે છે.
- આ ટેકનોલોજી ભારત સરકારના વર્ષ 2030 સુધીમાં 500 GW નોન-ફોસિલ ઉર્જા મેળવવાના લક્ષ્યને ટેકો આપે છે.
- તે પુનઃપ્રાપ્ય ઉર્જાના વિસ્તારમાં, પાવર ગ્રીડને સ્થિર રાખવામાં અને જળાશયોના યોગ્ય ઉપયોગમાં મદદ કરે છે.