એન્વાયર્નમેન્ટલ પર્ફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ 2026 માં ભારતનો ક્રમ

#GS-3 #પર્યાવરણ #હવામાન પરિવર્તન #જૈવવિવિધતા #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય

શા માટે ચર્ચામાં છે?

યેલ એન્વાયર્નમેન્ટલ પર્ફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (EPI) 2026 માં ભારત 177 દેશોમાંથી 22.46 સ્કોર સાથે 176મા ક્રમે આવ્યું છે.
ભારત આ વૈશ્વિક યાદીમાં નીચેથી બીજા ક્રમે છે અને દક્ષિણ એશિયાના 8 દેશોમાં 7મા સ્થાને આવે છે.
આ ઇન્ડેક્સમાં 74.79 ના સ્કોર સાથે એસ્ટોનિયા સમગ્ર દુનિયામાં પ્રથમ ક્રમે રહ્યું છે.

વર્ષ 2000 માં શરૂ થયેલો EPI એ દર બે વર્ષે જાહેર થતો ઇન્ડેક્સ છે, જેને યેલ યુનિવર્સિટી અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટી ભેગા મળીને બહાર પાડે છે.
વર્ષ 2026 ના આ રિપોર્ટમાં 12 પર્યાવરણીય ક્ષેત્રોના 47 સૂચકાંકો આધારે 177 દેશોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે.
આ બધા સૂચકાંકોને એન્વાયર્નમેન્ટલ હેલ્થ, ઇકોસિસ્ટમ વાઇટાલિટી, અને ક્લાઇમેટ ચેન્જ જેવા ત્રણ મુખ્ય નીતિગત લક્ષ્યોમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે.
યુએનના સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ (SDGs), પેરિસ કરાર, અને કુનમિંગ-મોન્ટ્રીયલ ગ્લોબલ બાયોડાયવર્સિટી ફ્રેમવર્ક ના લક્ષ્યો કેટલા પૂરા થયા તે માપવા માટે આ ઇન્ડેક્સ એક વૈશ્વિક માપદંડ ગણાય છે.

ભારતીય રેન્કિંગની સ્થિતિ જોઇએ તો 2016 માં 141મો, 2018 માં 177મો, 2020 માં 168મો, 2022 માં 180મો, અને 2024 તથા 2026 માં 176મો ક્રમ રહ્યો છે.
વર્ષ 2022 થી ભારત સતત દુનિયાના સૌથી ખરાબ પ્રદર્શન કરનારા પાંચ દેશોમાં સામેલ રહ્યું છે.

હવાની ગુણવત્તા, પર્યાવરણીય સ્વાસ્થ્ય, અને જૈવવિવિધતા જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોમાં ભારત ઘણું પાછળ છે, જ્યારે જંગલ વિસ્તાર, મત્સ્યઉદ્યોગ, અને જંતુનાશક પ્રદૂષણ માં સતત ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
બીજી તરફ, હવામાન પરિવર્તન ઘટાડવું, કચરા વ્યવસ્થાપન, અને સ્વચ્છતા જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતે થોડો સુધારો નોંધાવ્યો છે.

ભારતના કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) અને નિષ્ણાતોએ આ ઇન્ડેક્સની રીત સામે સવાલ ઉઠાવ્યા છે, કારણ કે તેમાં વસ્તી, વિકાસનો તબક્કો, જૂનું ઉત્સર્જન અને CBDR ના સિદ્ધાંતને ધ્યાને લેવાયા નથી.
તેની સામે યેલ સેન્ટર ફોર એન્વાયર્નમેન્ટલ લો એન્ડ પોલિસી ના સંશોધકોનું કહેવું છે કે આ ઇન્ડેક્સ જૂના વાંક કાઢવા કે ભવિષ્યના વાયદા જોવાના બદલે હાલની વાસ્તવિક સ્થિતિ દર્શાવે છે જેથી સાચી નીતિ બનાવી શકાય.