ભારતમાં મની બિલ અંગેનો વિવાદ
#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સંસદ #બંધારણ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય #મની બિલ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- રાજ્યસભાએ તાજેતરમાં જ દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ન્યાયાધીશોની સંખ્યા વધારવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ (ન્યાયાધીશોની સંખ્યા) સુધારા ખરડો, 2026 પસાર કર્યો છે.
- આ નવા કાયદા હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશોની મંજૂર સંખ્યા 34 થી વધારીને 38 કરવામાં આવી છે, જેમાં મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) નો પણ સમાવેશ થાય છે.
- જોકે, આ ખરડાને મની બિલ તરીકે પસાર કરવાથી દેશભરમાં ફરી એક મોટી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
- ઘણા નિષ્ણાતો સરકારના આ પગલાની ટીકા કરી રહ્યા છે કારણ કે આ રસ્તો અપનાવીને રાજ્યસભામાં વિગતવાર ચર્ચા અને મતદાન ટાળી શકાય છે.
મની બિલ શું છે?
- મની બિલ એ ભારત સરકારનો એક ખાસ પ્રકારનો નાણાકીય ખરડો છે, જે માત્ર સરકારી નાણાકીય બાબતો સાથે જ સંબંધ ધરાવે છે.
- આ બાબતોમાં કરવેરા, સરકારી ખર્ચ, લોન લેવી અથવા ભારતના સંચિત ભંડોળ માંથી પૈસા ઉપાડવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
- આ ખરડાને પસાર કરવા માટે એક ખાસ પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવી છે, જેમાં તેને મંજૂર કરવાની સાચી સત્તા લોકસભા પાસે છે.
- બીજી તરફ, રાજ્યસભાની ભૂમિકા ખૂબ જ મર્યાદિત છે અને તે માત્ર પોતાના સૂચનો આપી શકે છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ
- ભારતીય બંધારણની કલમ 110(1) માં મની બિલની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે.
- જો કોઈ ખરડામાં કરવેરા, સરકારી લોન અથવા ભારતના સંચિત ભંડોળ અને આકસ્મિક ભંડોળના વહીવટ જેવી બાબતો હોય, તો જ તેને મની બિલનો દરજ્જો મળે છે.
- બંધારણની કલમ 110(3) હેઠળ, કોઈ ખરડો મની બિલ છે કે નહીં તે નક્કી કરવાની અંતિમ સત્તા લોકસભાના સ્પીકર પાસે છે.
- એકવાર સ્પીકર આ અંગે પ્રમાણપત્ર આપી દે, પછી તે નિર્ણય આખરી ગણાય છે અને તેને ક્યાંય પડકારી શકાતો નથી.
- બંધારણની કલમ 109 માં સંસદમાં આ ખરડા પસાર કરવા માટેની ખાસ પ્રક્રિયા દર્શાવવામાં આવી છે.
- આ કલમ મુજબ મની બિલ ક્યારેય રાજ્યસભામાં રજૂ કરી શકાતું નથી, અને રાજ્યસભાએ તેને 14 દિવસ માં પરત મોકલવું પડે છે.
મની બિલની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- મની બિલ માત્ર લોકસભામાં જ રજૂ કરી શકાય છે અને તે માટે સરકારે ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ની પૂર્વ મંજૂરી લેવી ફરજિયાત છે.
- જ્યારે આ ખરડો રાજ્યસભા અથવા રાષ્ટ્રપતિ પાસે મોકલવામાં આવે, ત્યારે તેની સાથે લોકસભાના સ્પીકર ની સહીવાળું પ્રમાણપત્ર હોવું જરૂરી છે.
- રાજ્યસભા મની બિલને ફગાવી શકતી નથી કે તેમાં કોઈ સુધારો કરી શકતી નથી, અને તેણે તેને 14 દિવસ માં પરત મોકલવું પડે છે.
- જો રાજ્યસભા આ સમયગાળામાં ખરડો પરત ન કરે, તો તે બંને ગૃહો દ્વારા પસાર થયેલો માની લેવામાં આવે છે.
- રાજ્યસભા દ્વારા આપવામાં આવેલી કોઈપણ ભલામણનો સ્વીકાર કરવો કે તેને નકારી કાઢવી, તે અંગેનો સંપૂર્ણ નિર્ણય લોકસભા પોતાની મરજીથી લઈ શકે છે.
- જો મની બિલ અંગે બંને ગૃહો વચ્ચે કોઈ અસંમતિ ઊભી થાય, તો બંધારણની કલમ 108 હેઠળ સંયુક્ત બેઠક બોલાવવાની કોઈ જોગવાઈ નથી.
પડકારો
- વિરોધ પક્ષો શાસક સરકાર પર સંસદીય તપાસથી બચવા માટે મની બિલના માર્ગનો દુરુપયોગ કરવાનો આરોપ લગાવે છે.
- તેમનું માનવું છે કે જ્યારે સરકાર પાસે રાજ્યસભામાં બહુમતી ન હોય, ત્યારે તે સામાન્ય કાયદાઓને પણ કલમ 110(1)(g) હેઠળ નાણાકીય બાબતો સાથે જોડીને પસાર કરાવી લે છે.
- વિવેચકોનું કહેવું છે કે બંધારણ મુજબ મની બિલ તરીકે પ્રમાણિત થવા માટે ખરડો માત્ર નાણાકીય બાબતો સાથે જ સંબંધિત હોવો જોઈએ.
- પરંતુ કોઈ મોટા કાયદામાં ન્યાયાધીશોના પગાર જેવી નાની નાણાકીય બાબતો ઉમેરીને તેને આખેઆખું મની બિલ જાહેર કરવું એ બંધારણીય વ્યાખ્યાનો ભંગ છે.
- મની બિલ તરીકે પસાર કરાયેલા કેટલાક વિવાદાસ્પદ કાયદાઓ હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાનૂની પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
- આમાં આધાર એક્ટ, 2016, મની લોન્ડરિંગ અટકાવવા અંગેનો કાયદો (PMLA) માં કરાયેલા સુધારા અને ટ્રિબ્યુનલ સુધારા માળખાનો સમાવેશ થાય છે.
- વર્ષ 2018 ના આધાર કેસમાં જસ્ટિસ ડી.વાય. ચંદ્રચુડે તેમના અસંમતિના ચુકાદામાં લખ્યું હતું કે બિન-નાણાકીય કાયદાઓને મની બિલ તરીકે પસાર કરવા એ બંધારણ સાથે છેતરપિંડી સમાન છે.
- હાલમાં સુપ્રીમ કોર્ટની 7 ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચ આ બાબતે સ્પષ્ટ નિયમો નક્કી કરવા માટે સુનાવણી કરી રહી છે.