ભારતના આર્થિક વિકાસ માટે મહિલા કાર્યબળની ભાગીદારી વધારવાના ઉપાયો
#GS-2 #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #સામાજિક ન્યાય #GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #રોજગાર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વર્ષ **2047** સુધીમાં દેશને વિકસિત ભારત (**Viksit Bharat**) બનાવવું હોય તો કામકાજમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવી ખૂબ જરૂરી છે.
મહિલા કાર્ય સહભાગિતા એટલે શું?
- મહિલા કાર્ય સહભાગિતા એટલે કામ કરી શકે તેવી મહિલાઓમાંથી સરકારી કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં કમાણી આપતી નોકરી કરતી મહિલાઓનું પ્રમાણ. ભારતનો મહિલા કાર્ય સહભાગિતા દર (**WPR**) યુ-આકારમાં ઘટ્યો છે, કારણ કે ગ્રામીણ સ્ત્રીઓએ ખેતીનું મજૂરી કામ છોડ્યું પરંતુ તેમને કારખાના કે અન્ય ક્ષેત્રોમાં નવી નોકરીઓ ન મળી.
મહિલા રોજગાર અંગેના મુખ્ય આંકડા
- ભારતમાં મહિલા **WPR** માં જો **10%** નો વધારો થાય, તો દેશના GDP વિકાસદરમાં સીધો **2%** નો ફાયદો થઈ શકે છે.
- વર્ષ **2004** પહેલા **15-29** વર્ષની જે યુવતીઓ અભ્યાસ કે નોકરી નહોતી કરતી તેમની સંખ્યા **70 મિલિયન** થી ઓછી હતી, જે **2018** સુધીમાં વધીને **100 મિલિયન** થી વધુ થઈ ગઈ.
- વર્ષ **2020** પછી કામ કરતી મહિલાઓની સંખ્યા વધી ખરી, પણ તેનું મુખ્ય કારણ ગ્રામીણ વિસ્તારની આર્થિક તંગી હતી. જેના કારણે મહિલાઓએ ખેતરોમાં વગર પગારે **અનપેઇડ ફેમિલી લેબર (UFL)** તરીકે કામ કરવું પડ્યું.
- આખા દેશની વસતીમાં **તમિલનાડુ** નો હિસ્સો માત્ર **5%-6%** છે, છતાં દેશના કારખાનાઓમાં કામ કરતી કુલ મહિલાઓમાંથી **40%** થી વધુ મહિલાઓ તમિલનાડુમાં છે. ત્યાં કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને મહિલા હોસ્ટેલની સારી સુવિધા હોવાથી આ શક્ય બન્યું છે.
પડકારો
- છેલ્લા કેટલાક સમયથી દેશનો વિકાસ આઇટી અને ફાઇનાન્સ જેવા ક્ષેત્રો પર વધુ આધારિત છે, જ્યાં ટેકનોલોજી અને પૈસા વધુ જોઈએ છે પણ નોકરીઓ ઓછી મળે છે.
- કપડાં બનાવવા, ખોરાક પ્રક્રિયા અને કાપડ ઉદ્યોગ જેવા વધુ લોકોને નોકરી આપતા ક્ષેત્રોમાં વર્ષ **2013** થી **2019** વચ્ચે રોજગારી ઘટી છે.
- ખેતીમાં મશીનોનો વપરાશ વધતા મજૂરોની જરૂરિયાત ઘટી છે. સામે પક્ષે બિન-ખેતી ક્ષેત્રમાં યોગ્ય નોકરીઓ ન હોવાથી ભણેલી યુવતીઓ બેરોજગાર રહે છે.
- સમાજની જૂની માનસિકતા, સુરક્ષાની ચિંતા અને શહેરોમાં સલામત વાહન વ્યવહાર કે રહેવાની સુવિધા ન હોવાથી મહિલાઓ બહાર નોકરી કરવા જઈ શકતી નથી.
મહિલા કાર્યબળની ભાગીદારી વધારવાનું મહત્વ
- મહિલાઓ કામ કરતી થશે તો દેશમાં કામ કરનારા લોકોની સંખ્યા વધશે, જેનાથી દેશનું કુલ ઉત્પાદન વધશે.
- મહિલાઓ કમાતી થાય ત્યારે પરિવારની કુલ આવક વધે છે. તેનાથી બજારમાં ખરીદી વધે છે અને બચતમાં પણ વધારો થાય છે.
- મહિલાઓની આવક વધવાથી બાળકોના પોષણ, આરોગ્ય અને શિક્ષણમાં સુધારો થાય છે, જે લાંબા ગાળે દેશના માનવ સંસાધનને મજબૂત બનાવે છે.
- ઓફિસ અને કારખાનામાં પુરુષોની સાથે મહિલાઓ કામ કરે તો કામ કરવાની કાર્યક્ષમતા અને નવીનતા વધે છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે કાપડ, પગરખાં, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા વધુ નોકરીઓ આપતા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
- **તમિલનાડુના** મોડેલના આધારે અન્ય રાજ્યોએ પણ મહિલા સાક્ષરતા વધારવી જોઈએ અને નોકરી કરતી મહિલાઓ માટે હોસ્ટેલ તથા સુરક્ષિત બસ-ટ્રેન સુવિધા આપવી જોઈએ.
- હિન્દી ભાષી રાજ્યોમાં કુપોષણ ઘટાડવા માટે સરકારે આરોગ્ય અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પાછળ વધુ બજેટ ફાળવવું જોઈએ.
- ગ્રામીણ મહિલાઓને ઘરના ખેતરોમાં વગર પગારે કામ કરવાને બદલે ગામડાં નજીક કમાણી આપતી નવી નોકરીઓ પૂરી પાડવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- દેશની અડધી વસતીને કામથી દૂર રાખીને ભારત ક્યારેય **Viksit Bharat** બની શકે નહીં. રોજગારીની સમસ્યા ઉકેલવા માટે ઉદ્યોગો વધારવા અને મહિલાઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવું જરૂરી છે.
- ભણેલી યુવતીઓને ઘરકામના અવેતન બોજમાંથી બહાર લાવીને કમાણી કરતી નોકરીઓ આપવી એ જ દેશના ઝડપી વિકાસ માટે સૌથી મોટું એન્જિન બનશે.