ભારતના આર્થિક વિકાસ માટે મહિલા કાર્યબળની ભાગીદારી વધારવાના ઉપાયો
#GS-2 #ભારતીય સમાજ #મહિલાઓ #સામાજિક ન્યાય #GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #રોજગાર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વર્ષ 2047 સુધીમાં દેશને વિકસિત ભારત (Viksit Bharat) બનાવવું હોય તો કામકાજમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારવી ખૂબ જરૂરી છે.
મહિલા કાર્ય સહભાગિતા એટલે શું?
- મહિલા કાર્ય સહભાગિતા એટલે કામ કરી શકે તેવી મહિલાઓમાંથી સરકારી કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં કમાણી આપતી નોકરી કરતી મહિલાઓનું પ્રમાણ. ભારતનો મહિલા કાર્ય સહભાગિતા દર (WPR) યુ-આકારમાં ઘટ્યો છે, કારણ કે ગ્રામીણ સ્ત્રીઓએ ખેતીનું મજૂરી કામ છોડ્યું પરંતુ તેમને કારખાના કે અન્ય ક્ષેત્રોમાં નવી નોકરીઓ ન મળી.
મહિલા રોજગાર અંગેના મુખ્ય આંકડા
- ભારતમાં મહિલા WPR માં જો 10% નો વધારો થાય, તો દેશના GDP વિકાસદરમાં સીધો 2% નો ફાયદો થઈ શકે છે.
- વર્ષ 2004 પહેલા 15-29 વર્ષની જે યુવતીઓ અભ્યાસ કે નોકરી નહોતી કરતી તેમની સંખ્યા 70 મિલિયન થી ઓછી હતી, જે 2018 સુધીમાં વધીને 100 મિલિયન થી વધુ થઈ ગઈ.
- વર્ષ 2020 પછી કામ કરતી મહિલાઓની સંખ્યા વધી ખરી, પણ તેનું મુખ્ય કારણ ગ્રામીણ વિસ્તારની આર્થિક તંગી હતી. જેના કારણે મહિલાઓએ ખેતરોમાં વગર પગારે અનપેઇડ ફેમિલી લેબર (UFL) તરીકે કામ કરવું પડ્યું.
- આખા દેશની વસતીમાં તમિલનાડુ નો હિસ્સો માત્ર 5%-6% છે, છતાં દેશના કારખાનાઓમાં કામ કરતી કુલ મહિલાઓમાંથી 40% થી વધુ મહિલાઓ તમિલનાડુમાં છે. ત્યાં કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને મહિલા હોસ્ટેલની સારી સુવિધા હોવાથી આ શક્ય બન્યું છે.
પડકારો
- છેલ્લા કેટલાક સમયથી દેશનો વિકાસ આઇટી અને ફાઇનાન્સ જેવા ક્ષેત્રો પર વધુ આધારિત છે, જ્યાં ટેકનોલોજી અને પૈસા વધુ જોઈએ છે પણ નોકરીઓ ઓછી મળે છે.
- કપડાં બનાવવા, ખોરાક પ્રક્રિયા અને કાપડ ઉદ્યોગ જેવા વધુ લોકોને નોકરી આપતા ક્ષેત્રોમાં વર્ષ 2013 થી 2019 વચ્ચે રોજગારી ઘટી છે.
- ખેતીમાં મશીનોનો વપરાશ વધતા મજૂરોની જરૂરિયાત ઘટી છે. સામે પક્ષે બિન-ખેતી ક્ષેત્રમાં યોગ્ય નોકરીઓ ન હોવાથી ભણેલી યુવતીઓ બેરોજગાર રહે છે.
- સમાજની જૂની માનસિકતા, સુરક્ષાની ચિંતા અને શહેરોમાં સલામત વાહન વ્યવહાર કે રહેવાની સુવિધા ન હોવાથી મહિલાઓ બહાર નોકરી કરવા જઈ શકતી નથી.
મહિલા કાર્યબળની ભાગીદારી વધારવાનું મહત્વ
- મહિલાઓ કામ કરતી થશે તો દેશમાં કામ કરનારા લોકોની સંખ્યા વધશે, જેનાથી દેશનું કુલ ઉત્પાદન વધશે.
- મહિલાઓ કમાતી થાય ત્યારે પરિવારની કુલ આવક વધે છે. તેનાથી બજારમાં ખરીદી વધે છે અને બચતમાં પણ વધારો થાય છે.
- મહિલાઓની આવક વધવાથી બાળકોના પોષણ, આરોગ્ય અને શિક્ષણમાં સુધારો થાય છે, જે લાંબા ગાળે દેશના માનવ સંસાધનને મજબૂત બનાવે છે.
- ઓફિસ અને કારખાનામાં પુરુષોની સાથે મહિલાઓ કામ કરે તો કામ કરવાની કાર્યક્ષમતા અને નવીનતા વધે છે.
આગળનો માર્ગ
- સરકારે કાપડ, પગરખાં, ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ જેવા વધુ નોકરીઓ આપતા ઉદ્યોગોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
- તમિલનાડુના મોડેલના આધારે અન્ય રાજ્યોએ પણ મહિલા સાક્ષરતા વધારવી જોઈએ અને નોકરી કરતી મહિલાઓ માટે હોસ્ટેલ તથા સુરક્ષિત બસ-ટ્રેન સુવિધા આપવી જોઈએ.
- હિન્દી ભાષી રાજ્યોમાં કુપોષણ ઘટાડવા માટે સરકારે આરોગ્ય અને પ્રાથમિક શિક્ષણ પાછળ વધુ બજેટ ફાળવવું જોઈએ.
- ગ્રામીણ મહિલાઓને ઘરના ખેતરોમાં વગર પગારે કામ કરવાને બદલે ગામડાં નજીક કમાણી આપતી નવી નોકરીઓ પૂરી પાડવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- દેશની અડધી વસતીને કામથી દૂર રાખીને ભારત ક્યારેય Viksit Bharat બની શકે નહીં. રોજગારીની સમસ્યા ઉકેલવા માટે ઉદ્યોગો વધારવા અને મહિલાઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવવું જરૂરી છે.
- ભણેલી યુવતીઓને ઘરકામના અવેતન બોજમાંથી બહાર લાવીને કમાણી કરતી નોકરીઓ આપવી એ જ દેશના ઝડપી વિકાસ માટે સૌથી મોટું એન્જિન બનશે.