સશસ્ત્ર દળો દ્વારા અગ્નિવીરોની રીટેન્શન મર્યાદા વધારવાની માંગ
#જીએસ-૨ #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #જીએસ-૩ #વિવિધ સુરક્ષા દળો અને એજન્સીઓ #રાષ્ટ્રીય #અર્થવ્યવસ્થા
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતીય સશસ્ત્ર દળો અગ્નિપથ યોજના હેઠળ શરૂઆતમાં નક્કી કરેલી 25 ટકાની મર્યાદા કરતાં અગ્નિવીરો ને કાયમી રાખવાની ટકાવારીમાં મોટો વધારો કરવા માંગે છે.
- વર્ષ 2023 ની શરૂઆતમાં તાલીમ શરૂ કરનાર અગ્નિવીરોની પહેલી બેચ હવે પોતાની ચાર વર્ષની નોકરી પૂરી કરવા જઈ રહી છે.
- આ કારણે ત્રણેય સેનાઓએ અનુભવી સૈનિકોને સાચવવા અને નવી ટેકનોલોજી પર કરેલી તાલીમનો પૂરો લાભ લેવા માટે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ મિલિટરી અફેર્સ (DMA) સમક્ષ પ્રસ્તાવો રજૂ કર્યા છે.
અગ્નિવીરોની રીટેન્શન મર્યાદા વધારવાની માંગ કેમ ઉઠી?
- નાવિક દળની કામગીરી ખૂબ જ ટેકનિકલ હોવાથી ભારતીય નૌકાદળ તેના લગભગ 75 ટકા અગ્નિવીરોને પાછા રાખવા માંગે છે.
- ભારતીય લશ્કર અને ભારતીય વાયુસેના કાયમી રાખવાનું પ્રમાણ વધારીને આશરે 50 ટકા કરવા માગે છે.
- જોકે હાલમાં આ સમગ્ર નીતિ હેઠળ ત્રણેય સેનાઓમાં કાયમી રાખવાની મર્યાદા ફક્ત 25 ટકા જ છે.
- દર વર્ષે નિયમિત સૈનિકો નિવૃત્ત થતા હોવાથી 25 ટકાનો સખત નિયમ સૈનિકોની સંખ્યામાં અચાનક મોટી ખાલી જગ્યા ઊભી કરી શકે છે.
- સૈન્ય અધિકારીઓ માને છે કે જોકે આ ખાધ થોડા વર્ષોમાં સરભર થઈ જશે, છતાં સંક્રમણ કાળ સુરક્ષિત રીતે પાર પાડવા માટે મોટો રીટેન્શન સમૂહ જરૂરી છે.
- ઓપરેશન સિંદૂર ના અનુભવથી જાણવા મળ્યું કે અગ્નિવીરો એ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ઉત્તમ કામ કર્યું, પણ લાંબા ગાળાના અનુભવનું સ્થાન કોઈ ન લઈ શકે.
- અનુભવી સૈનિકોની લાંબી તાલીમ અને ફિલ્ડ ડ્યુટી આપાતકાલિન પરિસ્થિતિમાં ઝડપી અને સચોટ પ્રતિક્રિયા આપવામાં સીધી મદદ કરે છે.
- ઓપરેશન સિંદૂર પછી ખરીદવામાં આવેલી આધુનિક શસ્ત્ર પ્રણાલીઓ અને સાધનો ચલાવવા માટે ઊંડી વિશેષ તાલીમ જરૂરી છે.
- આટલી જટિલ ટેકનોલોજીને સંભાળવા માટે ચાર વર્ષનો ટૂંકો સમય પૂરતો નથી અને તે વ્યવહારિક રીતે પણ યોગ્ય નથી.
- વિશાળ યુદ્ધ જહાજો, સબમરીન અને વિમાન પ્રણાલીઓ ચલાવતા નાવિકો તથા એરમેન માટે લાંબો સેવા સમય ખૂબ જ જરૂરી છે.
અગ્નિપથ યોજના શું છે?
- જૂન 2022 માં શરૂ થયેલી અગ્નિપથ યોજના એ લશ્કર, નૌકાદળ અને વાયુસેનામાં અધિકારી પદથી નીચેના જવાનોની ભરતી માટેનો દેશવ્યાપી કાર્યક્રમ છે.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ સૈનિકોની સરેરાશ ઉંમર 32 થી ઘટાડીને 26 વર્ષ કરવાનો છે જેથી દળ વધુ ચપળ બને.
- આનાથી પેન્શનનો બોજ ઘટશે અને બચેલા નાણાં સંરક્ષણ આધુનિકીકરણ અને દેશમાં જ શસ્ત્રો બનાવવા પાછળ વાપરી શકાશે.
- આ યોજના આધુનિક યુદ્ધો, સાયબર જોખમો, આતંકવાદ અને અંતરિક્ષ યુદ્ધનો સામનો કરવાની તાકાત ઊભી કરે છે.
- તે વિકસિત ભારત @2047 ના સ્વપ્નને સાકાર કરવા માટે શિસ્તબદ્ધ અનેકુશળ યુવા કાર્યબળ તૈયાર કરે છે.
- આ યોજના હેઠળ ભરતી થનાર અગ્નિવીરો ચાર વર્ષ માટે સેવા આપે છે.
- ભરતી માટેની ઉંમર 17.5 થી 21 વર્ષ ની છે, જેમાં પહેલી બેચ માટે છૂટ આપીને તેને 23 વર્ષ કરાઈ હતી.
- સેવા દરમિયાન અગ્નિવીરોને માસિક પેકેજ અને અન્ય લાભો મળે છે.
- ચાર વર્ષ પૂરા થયા પછી છૂટા થતા 75 ટકા યુવાનોને અંદાજે રૂ. 11.71 લાખનું કરમુક્ત સેવા નિધિ પેકેજ, કુશળતા પ્રમાણપત્ર અને પોલીસ તથા સીએપીએફ માં અગ્રિમ તક મળે છે.
- તેમને સેવા દરમિયાન 48 લાખ રૂપિયાનું વીસા કવચ પણ મળે છે.
- આ યોજનામાં અપંગતા માટે 44 લાખ રૂપિયા અને સેવા દરમિયાન મૃત્યુ થાય તો 1 કરોડ રૂપિયા સુધીનું વળતર મળે છે.
- હાલમાં દરેક બેચમાંથી માત્ર 25 ટકા જવાનોને જ કેન્દ્રીય અને પારદર્શક નિયમોના આધારે કાયમી કેડરમાં પસંદ કરવામાં આવે છે.
- સશસ્ત્ર દળોની નિયમિત કેડરમાં પસંદ થયેલા અગ્નિવીરોએ વધુ 15 વર્ષ સુધી ફરજ બજાવવાની રહે છે.
અગ્નિપથ યોજનામાં સુધારા માટે કયા પગલાં જરૂરી છે?
- અગ્નિપથ યોજનાના અંતિમ તબક્કાને ઉત્તર પ્રદેશ અને તમિલનાડુના ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ કોરિડોર સાથે જોડવો જોઈએ.
- અદભુત તાલીમ મેળવેલા અગ્નિવીરોને ખાનગી રક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર, સંશોધન કેન્દ્રો અને વિમાન જાળવણી ક્ષેત્રમાં સીધી રોજગારી મળવી જોઈએ.
- આનાથી યુવાનો ભારતના સ્થાનિક સંરક્ષણ તંત્રનો મુખ્ય ટેકનિકલ આધાર બનશે.
- ચાર વર્ષના કરાર શબ્દને બદલે તેને એક્સટેન્ડેડ પ્રોબેશનરી કમિશન તરીકે ઓળખાવવો જોઈએ જેથી સૈન્યની પરંપરા અને નામ, નમક, નિશાન ની ભાવના જળવાઈ રહે.
- શરૂઆતના ચાર વર્ષને કામચલાઉ નોકરીને બદલે કસોટીકાળ ગણવાથી નવા સૈનિકો સેનાની પરંપરામાં સરળતાથી ભળી જાય છે.
- યોજનાના પ્રથમ ચક્ર પછી સૈન્યની કામગીરી અને અનુભવોના આધારે તેમાં યોગ્ય સમીક્ષા થવી જોઈએ.
- આર્મી, નેવી અને એરફોર્સ ને તેમની જરૂરિયાત મુજબ સૈનિકો કાયમી રાખવાની છૂટ મળવી જોઈએ.
- ખાસ ટેકનોલોજી અને સંવેદનશીલ ભૂમિકાઓ માટે તાલીમ પામેલા અગ્નિવીરોને અગ્રતા આપવી જોઈએ.
- સંરક્ષણ ક્ષેત્રની સજ્જતા તપાસવા માટે શેકટકર સમિતિ (2015) ની જેમ સંસદની સ્થાયી સમિતિ દ્વારા સમીક્ષા થવી જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
- અગ્નિપથ યોજનામાં સુધારો કરવા માટે માત્ર નાણાકીય હિસાબ રાખવાને બદલે માનવ શક્તિના વ્યૂહાત્મક અભિગમની જરૂર છે.
- લચીલી રીટેન્શન નીતિ અપનાવીને ભારત એક યુવાન સૈન્ય ઊભું કરી શકે છે અને આધુનિક યુદ્ધ માટે જરૂરી ઊંડો તકનીકી અનુભવ પણ જાળવી શકે છે.