ભારતીય સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રીઓની ન્યાયાધીશ તરીકે નિમણૂક
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સુપ્રીમ કોર્ટ #પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રી #કલમ 124(3) #કોલેજિયમ સિસ્ટમ
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતીય બંધારણની કલમ 124(3) હેઠળ રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ પાસે પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રી ને સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનાવવાની સત્તા છે.
- આ બંધારણીય જોગવાઈને 76 વર્ષ પૂર્ણ થયા હોવા છતાં, આજે સુધી એક પણ કાયદાના પ્રોફેસરને આ રસ્તે જજ બનાવવામાં આવ્યા નથી.
- સામાન્ય નિયમ મુજબ જજ બનવા માટે હાઈકોર્ટમાં 5 વર્ષ નો જજ તરીકેનો અથવા 10 વર્ષ નો વકીલાતનો અનુભવ જરૂરી હોય છે.
- બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાનો રૂલ 49 ફૂલ-ટાઈમ પ્રોફેસરોને કોર્ટમાં વકીલાત કરવા દેતો નથી, જે એક મુખ્ય વ્યવહારુ અડચણ છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- નેશનલ લો યુનિવર્સિટી, દિલ્હીના પદવીદાન સમારંભમાં સુપ્રીમ કોર્ટના એક ન્યાયાધીશે બંધારણના એક એવા નિયમ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે જેનો ક્યારેય ઉપયોગ જ થયો નથી.
- આપણું બંધારણ અમલમાં આવ્યાને 76 વર્ષ કરતાં વધુ સમય થઈ ગયો, છતાં આજે સુધી કોઈ કાયદાના પ્રોફેસર કે વિદ્વત્ ન્યાયશાસ્ત્રીને સીધા સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનાવવામાં આવ્યા નથી.
'ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ જ્યુરિસ્ટ' અંગેની બંધારણીય જોગવાઈઓ
- ભારતીય બંધારણની કલમ 124(3) માં સુપ્રીમ કોર્ટના જજ બનવા માટેની લાયકાતો દર્શાવવામાં આવી છે.
- પહેલી શરત એ છે કે વ્યક્તિ હાઈકોર્ટમાં ઓછામાં ઓછા 5 વર્ષ સુધી જજ તરીકે કામ કરી ચૂકી હોવી જોઈએ.
- બીજી શરત એ છે કે વ્યક્તિએ હાઈકોર્ટમાં ઓછામાં ઓછા 10 વર્ષ સુધી વકીલાત કરી હોવી જોઈએ.
- ત્રીજી શરત મુજબ, જો રાષ્ટ્રપતિની નજરમાં કોઈ વ્યક્તિ પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રી (ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ જ્યુરિસ્ટ) હોય, તો તેને પણ જજ બનાવી શકાય છે.
- વકીલો અને હાઈકોર્ટના જજોને સુપ્રીમ કોર્ટમાં લાવવાનો રસ્તો હંમેશા વપરાય છે, પરંતુ આ ત્રીજી જોગવાઈનો આજે સુધી એક પણ વાર ઉપયોગ થયો નથી.
- હાઈકોર્ટ માટે 42મા બંધારણીય સુધારા (1976) દ્વારા કલમ 217 માં આવી જોગવાઈ ઉમેરાઈ હતી, પરંતુ 44મા બંધારણીય સુધારા (1978) થી તેને હટાવી દેવામાં આવી હતી.
'ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ જ્યુરિસ્ટ' કોને ગણવામાં આવે છે?
- આપણા બંધારણમાં આ શબ્દની કોઈ સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા નથી. પણ સામાન્ય રીતે કાયદાના સિદ્ધાંતો, બંધારણ અને સંશોધનમાં ઊંડી સમજ ધરાવતી વ્યક્તિને ન્યાયશાસ્ત્રી ગણવામાં આવે છે.
- આ નિયમનો મોટો ફાયદો એ છે કે કાયદાના વિદ્વાન પ્રોફેસરોને કોર્ટની વકીલાતના અનુભવ વિના પણ સીધા જજ બનાવી શકાય છે.
- મે 1949 માં બંધારણ સભાની ચર્ચા દરમિયાન એચ. વી. કામથ આ જોગવાઈ લાવ્યા હતા, જેથી માત્ર વકીલો જ નહીં પણ મોટા વિદ્વાનો પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આવી શકે.
- દુનિયામાં ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટિસ (ICJ) અને અમેરિકાની સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રોફેસરોને જજ બનાવવાની પ્રથા છે, જેમ કે 1939 માં હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ફેલિક્સ ફ્રેન્કફર્ટર ની નિમણૂક થઈ હતી.
- ડો. બી. આર. આંબેડકરે પણ આ વાતને ટેકો આપ્યો હતો, જોકે તેમણે વિચાર્યું હતું કે ડિસ્ટિંગ્વિશ્ડ શબ્દ રાખવો કે એમિનેન્ટ.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રીઓની જરૂરિયાત
- કાયદાના અભ્યાસુઓ અને પ્રોફેસરો પાસે એક અલગ દ્રષ્ટિકોણ હોય છે, જે નિયમિત વકીલો કે જજો કરતા જુદી રીતે કાયદાને જોઈ શકે છે.
- આવા ન્યાયશાસ્ત્રીઓ નાની-નાની ટેકનિકલ બાબતોમાં અટવાવાને બદલે કાયદાના મુખ્ય હેતુ પર વધુ ધ્યાન આપે છે.
- બંધારણના જટિલ પ્રશ્નોમાં સંશોધન, વિદેશી ચુકાદાઓ અને સામાજિક બાબતોનો અભ્યાસ નિર્ણયને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ભારતમાં ક્યારેય પ્રખ્યાત ન્યાયશાસ્ત્રીની નિમણૂક શા માટે થઈ નથી?
- સરકાર કે કોલેજિયમ સિસ્ટમ પાસે કાયદાના વિદ્વાનોની ઓળખ કરવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ કે ચોક્કસ પદ્ધતિ જ નથી.
- હાઈકોર્ટ માટે કલમ 217 માં આવી કોઈ જોગવાઈ ન હોવાથી પ્રોફેસરોને સીધા સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચવાનો અગાઉનો કોઈ અનુભવ મળતો નથી.
- હાલની કોલેજિયમ સિસ્ટમ, જે મુખ્ય ન્યાયાધીશના નેતૃત્વમાં ચાલે છે, તે મોટે ભાગે સિનિયર વકીલો અને હાઈકોર્ટના જજોના નામની જ ભલામણ કરે છે.
- બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (BCI) ના રૂલ 49 મુજબ ફૂલ-ટાઈમ લો પ્રોફેસર કોર્ટમાં વકીલાત કરી શકતા નથી, જેનાથી એક મોટો અંતર ઊભો થાય છે.
- જો કોઈ યુવાન પ્રોફેસરને સીધા સુપ્રીમ કોર્ટમાં મૂકવામાં આવે તો તેનાથી ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ બનવા માટેની સિનિયોરિટીની લાઇન ખોરવાઈ શકે છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટ ઘણીવાર વિદ્વાન પ્રોફેસરોને જજ બનાવવાને બદલે જટિલ કેસોમાં એમિકસ ક્યુરી (કોર્ટના મિત્ર) તરીકે તેમની મદદ લઈ લે છે.
- મોટા વકીલો અને વિખ્યાત પ્રોફેસરોની ખાનગી આવક ખૂબ વધારે હોય છે, જ્યારે જજનો પગાર નિયમિત હોય છે, આ આર્થિક તફાવત પણ એક કારણ છે.