કર્ણાટકમાં મળ્યો ૧૨મી સદીનો ઐતિહાસિક પાળિયો (હીરો સ્ટોન)
#GS-1 #સાંસ્કૃતિક વારસો #કલા અને સ્થાપત્ય #વારસો #ઇતિહાસ #મધ્યકાલીન ભારત #GS-2 #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કર્ણાટકના નીરાગુંડા ગામમાં મંદિરના સમારકામ વખતે લોકોને 12મી સદીનો એક વીરગલ એટલે કે પાળિયો મળી આવ્યો છે. તેને કન્નડ ભાષામાં વીરગલ્લુ કહેવામાં આવે છે.
- આ પથ્થર પર કન્નડ ભાષામાં એક લખાણ કોતરેલું છે. આ લખાણ સાબિત કરે છે કે હોયસળ વંશના રાજા વિષ્ણુવર્ધનનું મૃત્યુ 11 ડિસેમ્બર, 1141ના રોજ થયું હતું, જેનાથી ઇતિહાસકારો વચ્ચેનો જૂનો વિવાદ ઉકેલાઈ ગયો છે.
હીરો સ્ટોન એટલે શું?
- હીરો સ્ટોન એ બહાદુર લોકોની યાદમાં બનાવેલો એક કોતરેલો પથ્થર છે, જેને આપણે ગુજરાતમાં પાળિયો કહીએ છીએ. યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા, ગાયોની રક્ષા કરનારા કે સ્ત્રીઓનો જીવ બચાવનારા વીરોની યાદમાં આ પથ્થરો ઊભા કરવામાં આવતા હતા.
ઉત્પત્તિ અને ઇતિહાસ
- આ પાળિયા બનાવવાની શરૂઆત લોહયુગ અને સંગમ કાળ એટલે કે અંદાજે ઈસવીસન પૂર્વે ત્રીજી સદીમાં થઈ હતી. શરૂઆતમાં તે માત્ર સાદા ઊભા પથ્થરો હતા, પરંતુ સમય જતાં દક્ષિણ ભારતમાં તેના પર સુંદર કોતરણી થવા લાગી.
- 5મીથી 14મી સદી વચ્ચે દક્ષિણ ભારતના રાજાઓના સમયમાં આ કલા ખૂબ જ ખીલી હતી. ખાસ કરીને ચાલુક્ય, રાષ્ટ્રકૂટ, ગંગ, કદંબ અને હોયસળ વંશના શાસન દરમિયાન સુંદર પાળિયા બનાવવામાં આવ્યા હતા.
મુખ્ય લક્ષણો
- આ પથ્થરના સૌથી નીચેના ભાગમાં યુદ્ધનું દ્રશ્ય, ગાયો છોડાવવાની લડાઈ અથવા વીર પુરુષના મૃત્યુની ઘટના બતાવવામાં આવે છે.
- પથ્થરની વચ્ચેના ભાગમાં અપ્સરાઓ બતાવવામાં આવે છે, જે શહીદ થયેલા વીરના આત્માને સ્વર્ગ તરફ લઈ જતી જોવા મળે છે.
- સૌથી ઉપરના ભાગમાં વીર પુરુષ પોતાના આરાધ્ય દેવ, જેમ કે શિવલિંગ અથવા ભગવાન વિષ્ણુની સામે હાથ જોડીને બેઠેલા દેખાય છે.
- આ પાળિયા પર જૂની લિપિ જેવી કે જૂની કન્નડ અથવા વટ્ટેલુત્તુ ભાષામાં લખાણો જોવા મળે છે. તેમાં વીર પુરુષના પરિવાર, યુદ્ધનું કારણ, તે સમયના રાજા અને ચોક્કસ તારીખની વિગતો હોય છે.
- પથ્થરની ટોચ પર સૂર્ય અને ચંદ્રની આકૃતિઓ દોરેલી હોય છે, જેને આચંદ્રાર્કમ કહેવાય છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે જ્યાં સુધી આકાશમાં સૂરજ અને ચાંદો રહેશે, ત્યાં સુધી આ વીરની કીર્તિ અમર રહેશે.
- વીર પુરુષ કઈ રીતે શહીદ થયો તેના આધારે પાળિયાના પ્રકાર નક્કી થતા હતા. જેમ કે, ગાયો બચાવતા શહીદ થનાર માટે ગોગ્રહણ અને સ્ત્રીઓની રક્ષા કરનાર માટે પેનબુય્યાલ તરીકે ઓળખાતા પાળિયા બનતા હતા.
- આ પાળિયાઓને ગામની ભાગોળે, પવિત્ર વનરાજીમાં, તળાવના કિનારે અથવા મંદિરની બહાર રાખવામાં આવતા હતા જેથી ગામના લોકો દર વર્ષે તેમની પૂજા કરી શકે.
મહત્વ
- આ શોધથી હોયસળ વંશના સમયગાળાને સમજવામાં મોટી મદદ મળી છે. હવે એ સ્પષ્ટ થયું છે કે રાજા વિષ્ણુવર્ધનનું મૃત્યુ 11 ડિસેમ્બર, 1141ના રોજ થયું હતું.
- આ પથ્થરથી હોયસળ સામ્રાજ્યની ગરુડ પરંપરા વિશે જાણવા મળે છે. આ પરંપરા મુજબ, રાજાના મૃત્યુ પછી તેમના અંગરક્ષકો પણ પોતાના પ્રાણ આપી દેતા હતા, જે તેમની અતૂટ વફાદારી દર્શાવે છે.