ભારતની આંકડાકીય પ્રણાલીના આધુનિકીકરણ માટે 'વિસ્તાર' (VISTAR) યોજના
#GS-2 #સુશાસન અને સામાજિક ન્યાય #ઈ-ગવર્નન્સ #સરકારી નીતિઓ અને હસ્તક્ષેપ #GS-3 #અર્થતંત્ર #ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #AI #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 2026-27 થી 2030-31 સુધીના સમયગાળા માટે રૂ. 4,371.10 કરોડના બજેટ સાથે VISTAR યોજનાને મંજૂરી આપી છે.
- સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) અગાઉના 43 સર્વેક્ષણોની સરખામણીમાં 16મા નાણા પંચના ચક્ર દરમિયાન 59 સર્વેક્ષણો હાથ ધરશે.
- આ યોજનામાં ગ્રામ પંચાયત અને વોર્ડ સ્તર સુધીના બિન-ખેતી કામદારોની વિગતો મેળવવા માટે 8મી આર્થિક ગણતરી શરૂ કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
- હેડલાઇન ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન અને ઇન્ડેક્સ ઓફ અનઇનકોર્પોરેટેડ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ જેવા નવા આર્થિક ટ્રેકર્સ લોન્ચ કરવામાં આવશે.
- ડેટાની સચોટતા વધારવા અને રિપોર્ટિંગનો બોજ ઘટાડવા માટે આ યોજના AI, ML, મોબાઇલ ડેટા અને ઇ-કોમર્સ રેકોર્ડ જેવી આધુનિક તકનીકો અપનાવે છે.
શા માટે સમાચારમાં છે?
- કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે વિકસિત ભારત ઇનિશિયેટિવ ફોર સ્ટેટિસ્ટિકલ ટ્રાન્સફોર્મેશન, એનાલિટિક્સ એન્ડ રિસર્ચ (VISTAR) નામની એક નવી કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજનાને મંજૂરી આપી છે.
- આ યોજનાનું કુલ નાણાકીય બજેટ રૂ. 4,371.10 કરોડ છે અને તે 2026-27 થી 2030-31 સુધી અમલમાં રહેશે.
- આ પહેલનો ઉદ્દેશ્ય વિકસિત ભારત 2047 ના વિઝનને અનુરૂપ રાષ્ટ્રીય સત્તાવાર આંકડાકીય માળખાનું આધુનિકીકરણ કરવાનો છે.
નોડલ મંત્રાલય અને મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો
- સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) આ પ્રોજેક્ટનું અમલીકરણ અને સંચાલન કરશે.
- તેનો ઉદ્દેશ્ય એક આધુનિક આંકડાકીય પ્રણાલીનું નિર્માણ કરવાનો છે જે રીઅલ-ટાઇમમાં કામ કરે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) નો ઉપયોગ કરે અને વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સ વચ્ચે સરળતાથી ડેટા શેરિંગની સુવિધા આપે.
- મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ડેટાની ગુણવત્તા સુધારવા, ઝડપી ડેટા વિતરણ સુનિશ્ચિત કરવા, સ્થાનિક સ્તરનો ડેટા પૂરો પાડવા અને પુરાવા-આધારિત નીતિ વિષયક નિર્ણયોને સુગમ બનાવવાનો છે.
VISTAR ના ત્રણ મુખ્ય ઘટકો
- સમગ્ર આંકડાકીય પરિમંડળમાં પરિવર્તન લાવવા માટે આ યોજના ત્રણ મુખ્ય સ્તંભો પર આધારિત છે.
વ્યાપક આંકડાકીય કામગીરી અને પરિમંડળનું સશક્તિકરણ
- સરકાર 16મા નાણા પંચના સમયગાળા દરમિયાન 59 સર્વેક્ષણો હાથ ધરવાની યોજના ધરાવે છે, જે અગાઉ હાથ ધરાયેલા 43 મુખ્ય સર્વેક્ષણો કરતાં વધુ છે.
- આ ઘટક શરૂઆતથી અંત સુધીની તમામ આંકડાકીય કામગીરીના ડિજિટાઇઝેશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
આંકડાકીય સશક્તિકરણ માટે સહાય (SSS 2.0)
- આ ઉપ-યોજના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લક્ષીત નાણાકીય અને તકનીકી સહાય પૂરી પાડે છે.
- તે સ્થાનિક આંકડાકીય ક્ષમતા વધારવા, ઇન-હાઉસ ડેટા પ્રોસેસિંગ ટૂલ્સ બનાવવા અને જિલ્લા સ્તરે વિગતવાર ડેટા તૈયાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- તે PLFS, HCES અને ASUSE જેવા મુખ્ય સર્વેક્ષણો માટે જિલ્લા-સ્તરના અને મોટા શહેરો માટેના અંદાજો મેળવવામાં સક્ષમ બનાવશે.
- તે રાજ્યોને રાજ્ય અને જિલ્લાના GDP સાથે રાજ્ય-સ્તરના ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ પ્રોડક્શન (IIP) ની ગણતરી કરવામાં પણ મદદ કરશે.
8મી આર્થિક ગણતરી
- સરકાર રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશના વહીવટીતંત્રો સાથે મળીને 8મી આર્થિક ગણતરી હાથ ધરશે.
- આ સર્વેક્ષણ ગ્રામ પંચાયત અને શહેરી વોર્ડ સ્તર સુધીના બિન-ખેતી વિષયક વ્યવસાયો અને કામદારોનો સંપૂર્ણ ડેટા એકત્રિત કરશે.
- એકત્રિત કરાયેલ ડેટા નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ બિઝનેસ રજિસ્ટર (SBR) માટે પાયા તરીકે કામ કરશે.
- તે લક્ષીત વ્યવસાયિક સર્વેક્ષણોમાં મદદ કરશે અને રાષ્ટ્રીય GDP માં અસંગઠિત ક્ષેત્રના વાસ્તવિક યોગદાનની ગણતરી કરવામાં મદદ કરશે.
AI અને ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન
- આ યોજના ડેટા પ્રોસેસિંગ, વેરિફિકેશન અને એનાલિટિક્સમાં AI અને મશીન લર્નિંગ (ML) ટૂલ્સને સાંકળે છે.
નવા આંકડાકીય સૂચકાંકોની શરૂઆત
- MoSPI આર્થિક વૃદ્ધિને વધુ સારી રીતે ટ્રેક કરવા માટે હેડલાઇન ઇન્ડેક્સ ઓફ સર્વિસિસ પ્રોડક્શન અને ઇન્ડેક્સ ઓફ અનઇનકોર્પોરેટેડ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝિસ સહિત નવા મેટ્રિક્સ શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે.
વૈકલ્પિક ડેટા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ
- આ પ્રણાલી સામાન્ય ક્ષેત્રીય સર્વેક્ષણોની સાથે મોબાઈલ ફોન ટ્રેન્ડ્સ, બારકોડ સ્કેનર લોગ્સ અને ઈ-કોમર્સ ટ્રાન્ઝેક્શન જેવા નવા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરશે.
- આ અભિગમ નાગરિકો પરનો પ્રતિભાવ આપવાનો બોજ ઘટાડે છે અને હાલની ડેટા ગેપને ઝડપથી પૂરી કરે છે.
ડેટા ગવર્નન્સ અને કૅપેસિટી બિલ્ડિંગ
- સરકાર પદ્ધતિસરના ડેટા કેટલોગિંગ, સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન, મશીન રીડેબિલિટી, ઇન્ટર-સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેશન અને પ્રાઇવસી પ્રોટેક્શન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે.
- કુશળ માનવ સંસાધનોનું નિર્માણ કરવા માટે, આ પહેલ વિદ્યાર્થીઓની ઇન્ટર્નશિપ, યુનિવર્સિટી સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ અને વિશિષ્ટ તકનીકી તાલીમને ટેકો આપે છે.