સ્ટ્રીટ ફૂડમાં ખાદ્ય રંગો અને ઔદ્યોગિક ડાઈ પર નિયંત્રણ

#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #આરોગ્ય #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #ખોરાક સુરક્ષા #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #વર્તમાન પ્રવાહો #રાષ્ટ્રીય

મુખ્ય મુદ્દા

Food Safety and Standards Regulations, 2011 હેઠળ મંજૂર કરેલા સિન્થેટિક રંગો માટે સામાન્ય રીતે વધુમાં વધુ 100 mg/kg ની મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે.
અમુક ખાસ તૈયાર ડબ્બાબંધ ફળો માટે સરકારે રંગની મહત્તમ મર્યાદા 200 mg/kg સુધી રાખવાની મંજૂરી આપી છે.
Food Safety and Standards Act (FSSA), 2006 હેઠળ ખોરાકમાં Rhodamine-B કે Sudan dyes જેવી ઝેરી ડાઈ ભેળવવા બદલ કડક સજાની જોગવાઈ છે.
ભારતમાં માત્ર આઠ સિન્થેટિક રંગો જ માન્ય છે, અને રોજિંદા રાંધેલા ખોરાક જેવા કે દાળ, શાક કે બિરયાનીમાં કોઈપણ પ્રકારનો કૃત્રિમ રંગ નાખવા પર સંપૂર્ણ મનાઈ છે.

ઉત્તર પ્રદેશના ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશને લારી-ગલ્લાના ખોરાકમાં વપરાતા ઝેરી કેમિકલ રંગો પર કડક પ્રતિબંધ મૂકવા માટે નવી માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે.

ખાદ્ય રંગ એટલે એવો કોઈપણ પદાર્થ કે ડાઈ, જે ખાવા-પીવાની વસ્તુઓને આકર્ષક દેખાવ આપવા કે તેમનો રંગ સુધારવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: પહેલો પ્રકાર વનસ્પતિ અને હળદર કે બીટ જેવા કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી મળતા રંગોનો છે, જ્યારે બીજો પ્રકાર ફેક્ટરીમાં બનતા કૃત્રિમ રંગોનો છે જેને ચોક્કસ મર્યાદામાં જ વાપરવાની છૂટ હોય છે.

સરકારે ખોરાકમાં વપરાતી ઝેરી ઔદ્યોગિક ડાઈ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂક્યો છે, જેમાં Rhodamine-B, Metanil Yellow, Malachite Green, Sudan dyes (I-IV), Butter Yellow, Auramine, અને Orange II નો સમાવેશ થાય છે.
નિયમો હેઠળ માત્ર આઠ ચોક્કસ સિન્થેટિક રંગોને જ કડક મર્યાદામાં મંજૂરી અપાઈ છે, જેમાં Tartrazine, Sunset Yellow FCF, Carmoisine, Ponceau 4R, Erythrosine, Brilliant Blue FCF, Fast Green FCF, અને Indigo Carmine શામેલ છે.

ભારતમાં ભેળસેળયુક્ત ખોરાક બનાવવા અને વેચવા સામે સજા કરવા માટે Food Safety and Standards Act (FSSA), 2006 મુખ્ય કાયદો છે.
Food Safety and Standards Regulations, 2011 હેઠળ માન્ય રંગોની યાદી નક્કી કરવામાં આવી છે અને સામાન્ય રીતે ખોરાકમાં વધુમાં વધુ 100 mg/kg અને અમુક ખાસ ડબ્બાબંધ ફળોમાં 200 mg/kg સુધીની મર્યાદા નક્કી કરાઈ છે.

રોજિંદા રાંધેલા ખોરાક જેવા કે દાળ, બિરયાની, શાકના રસા, તળેલી વસ્તુઓ, બ્રેડ અને ચટણીમાં કૃત્રિમ રંગો નાખવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે.
દૂધ, પનીર, તાજા ફળો, શાકભાજી, ફળોના રસ, મસાલા, કઠોળ, મધ અને શિશુ આહાર જેવા કુદરતી ખોરાકમાં કોઈપણ બહારનો રંગ ઉમેરી શકાતો નથી.
સરકારે માત્ર અમુક પસંદગીના પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં જ સિન્થેટિક રંગોની છૂટ આપી છે, અને તેમાં પણ સામાન્ય રીતે 100 mg/kg ની મર્યાદાનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
વેપારીઓએ રંગનું વજન કરવા માટે ડિજિટલ કાંટા વાપરવા પડશે, માન્ય લાયસન્સવાળા વેપારી પાસેથી જ ખરીદી કરવી પડશે અને બિલ તેમજ બેચ નંબર સાચવી રાખવા પડશે.

ગેરકાયદેસર વપરાતી Rhodamine-B અને Sudan dyes જેવી ઔદ્યોગિક ડાઈથી કેન્સર થઈ શકે છે અને તે લીવર તેમજ કિડનીને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે.
મંજૂર કરાયેલા કૃત્રિમ રંગો જેવા કે Tartrazine અને Carmoisine પણ અમુક સંવેદનશીલ લોકોમાં ચામડી પર ખંજવાળ, સોજો અને અસ્થમા જેવી તકલીફો ઊભી કરી શકે છે.
બજારમાં મળતી રંગબેરંગી બોમ્બે આઈસ્ક્રીમ, પીપરમિન્ટ અને બરફના ગોળા ખાવાથી બાળકોના સ્વાસ્થ્ય અને તેમના વર્તન પર ખૂબ ખરાબ અસર પડે છે.