ભારતે નિકાસ કરવા માટે ઈન્વેન્ટરી આધારિત ઈ-કોમર્સ મોડેલમાં વિદેશી રોકાણને મંજૂરી આપી

ભારતે નિકાસ કરવા માટે ઈન્વેન્ટરી આધારિત ઈ-કોમર્સ મોડેલમાં વિદેશી રોકાણને મંજૂરી આપી

#GS-3 #અર્થતંત્ર #આર્થિક વૃદ્ધિ #માળખાકીય સુવિધાઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #વિદેશી સીધું રોકાણ #ઈ-કોમર્સ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • ભારત સરકારે **વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI)** ની નીતિમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. હવે વિદેશી રોકાણ ધરાવતી ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ ભારતમાં બનેલી વસ્તુઓનો સ્ટોક રાખી શકશે, પણ આ સામાન માત્ર વિદેશમાં વેચવા માટે જ હોવો જોઈએ.

સુધારેલી FDI નીતિના મુખ્ય મુદ્દાઓ

  • નવી નીતિ મુજબ, વિદેશી ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ ભારતમાં માલસામાન ખરીદીને તેનો સ્ટોક રાખી શકશે, પણ તે સામાન અહીં જ બનેલો અને વિદેશમાં વેચવાનો હોવો જોઈએ. **ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રોત્સાહન વિભાગ (DPIIT)** દ્વારા ખાસ નિકાસ વધારવા માટે આ નિયમમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે.
  • સ્થાનિક નાના વેપારીઓના હિત સચવાય અને મલ્ટી-બ્રાન્ડ રિટેલમાં વિદેશી રોકાણ પરનો પ્રતિબંધ જળવાઈ રહે, તે માટે ભારતના પોતાના બજારમાં સ્થાનિક વેચાણ કરવા ઉપર વિદેશી ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ પર પહેલેથી ચાલતો બાન ચાલુ જ રહેશે.
  • આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ ભારતના વેપારીઓ માટે વિદેશી બજારોના દરવાજા ખોલવાનો, નિકાસ વધારવાનો અને નાના ઉદ્યોગો પરથી કાગળિયાની કામગીરીનું ભારણ ઘટાડવાનો છે. **ટાયર-2** અને **ટાયર-3** શહેરોના કારીગરો, હસ્તકળા બનાવનારાઓ અને કપડાં, પુસ્તકો, દાગીના કે આર્ટના નાના ઉત્પાદકોને આનાથી સીધો લાભ મળશે.
  • **Amazon** અને **Walmart** ની માલિકી ધરાવતી **Flipkart** જેવી મોટી વૈશ્વિક ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ હવે ભારતીય ઉત્પાદકો પાસેથી સીધો સામાન ખરીદી શકશે, ગોડાઉન સાચવશે અને નિકાસ માટેના કાગળો, ગુણવત્તા તપાસ, લેબલિંગ તેમજ ટ્રેકિંગની કામગીરી સંભાળશે.
  • **ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ, 1999 (FEMA)** હેઠળ જરૂરી સરકારી સૂચના બહાર પાડવામાં આવ્યા પછી આ નવો નિર્ણય સત્તાવાર રીતે લાગુ થઈ જશે.
  • અગાઉ ભારત સરકારે માત્ર માર્કેટપ્લેસ મોડેલ અને બિઝનેસ-ટુ-બિઝનેસ (**B2B**) ઈ-કોમર્સ ક્ષેત્રે જ ઓટોમેટિક રૂટથી **100% FDI** ની મંજૂરી આપી હતી, જ્યારે સ્ટોક રાખવાવાળા ઈન્વેન્ટરી મોડેલમાં વિદેશી રોકાણ પર સંપૂર્ણ રોક હતી.
  • કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વિદેશી નિકાસ માટેનો સ્ટોક અને સ્થાનિક વેચાણ માટેનો સ્ટોક અલગ રાખવા પર નજર રાખવી અઘરી પડશે. તેનાથી ભવિષ્યમાં દેશી બજારમાં પણ આવી ઈન્વેન્ટરી છૂટ આપવાનું દબાણ ઊભું થઈ શકે છે.

મહત્વ

  • **નિકાસને પ્રોત્સાહન**: ભારતીય વેપારીઓને વિદેશી ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા માટે એક નવું અને મોટું ડિજિટલ માધ્યમ મળશે, જેનાથી દેશમાંથી ચીજવસ્તુઓની કુલ નિકાસમાં વધારો થશે.
  • **નાના ઉદ્યોગોને ટેકો**: કપડાં, દાગીના, હસ્તકળા, ઘરગથ્થુ વસ્તુઓ અને ઓર્ગેનિક પ્રોડક્ટ્સ બનાવતા નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો માટે વિદેશમાં સામાન વેચવો ઘણો સરળ બનશે.
  • **પ્રાદેશિક ઉત્પાદકો માટે નવી તકો**: નાના શહેરો અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં કામ કરતા ઉત્પાદકો હવે બજારના અંતરની મર્યાદા છોડીને વૈશ્વિક વેપારમાં સીધા ભાગીદાર બની શકશે.
  • **લાંબા ગાળાની આર્થિક અસર**: આ નીતિ દેશના ઉત્પાદન ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવશે અને વર્ષ **2030** સુધીમાં ઈ-કોમર્સ નિકાસને **$80 બિલિયન** સુધી પહોંચાડવાના ભારતના લક્ષ્યાંકને પૂરું કરવામાં મદદ કરશે.

મુખ્ય ઈ-કોમર્સ મોડેલ વચ્ચેનો તફાવત

  • **સામાનની માલિકી**: ઈન્વેન્ટરી મોડેલમાં ઈ-કોમર્સ કંપની પોતે સામાન ખરીદીને તેની માલિકી ધરાવે છે, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ મોડેલમાં માલની માલિકી અલગ-અલગ વેપારીઓની પોતાની હોય છે.
  • **પ્લેટફોર્મની ભૂમિકા**: ઈન્વેન્ટરી મોડેલમાં કંપની પોતે ગોડાઉનમાં સામાન રાખીને ગ્રાહકને સીધો વેચે છે, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ મોડેલમાં પ્લેટફોર્મ માત્ર ખરીદનાર અને વેચનારને જોડવાનું કામ કરે છે.
  • **ભારતમાં FDI ની સ્થિતિ**: નવા નિયમો મુજબ ઈન્વેન્ટરી મોડેલમાં વિદેશી રોકાણ ફક્ત નિકાસ કરવા માટે જ મંજૂર છે, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ મોડેલમાં ઓટોમેટિક રૂટથી **100% FDI** ની પરવાનગી છે.
  • **સ્થાનિક બજારમાં વેચાણ**: વિદેશી રોકાણવાળી ઈન્વેન્ટરી કંપનીઓ ભારતના સ્થાનિક ગ્રાહકોને સામાન વેચી શકતી નથી, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ પ્લેટફોર્મ વેપારીનો સ્ટોક પોતાના કબજામાં રાખ્યા વગર દેશમાં વેચાણ કરાવી શકે છે.
  • **નિકાસની ક્ષમતા**: ઈન્વેન્ટરી મોડેલમાં વિદેશી પ્લેટફોર્મ પોતે સીધી નિકાસની બધી જવાબદારી ઉપાડી લે છે, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ મોડેલમાં વેપારીઓએ પોતે જ નિકાસનું કામ સંભાળવું પડે છે.

સામાન્ય રીતે પૂછાતા પ્રશ્નો

  • **FDI નીતિમાં બદલાવ**: સરકારે ભારતમાં ઉત્પાદિત વસ્તુઓની વિદેશમાં નિકાસ કરવા માટે ઈન્વેન્ટરી આધારિત ઈ-કોમર્સ મોડેલમાં **વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI)** ની મંજૂરી આપી છે.
  • **મંજૂરી આપનાર સંસ્થા**: વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય હેઠળ આવતા **ઉદ્યોગ અને આંતરિક વેપાર પ્રોત્સાહન વિભાગ (DPIIT)** દ્વારા આ નિયમ જાહેર કરાયો છે.
  • **સ્થાનિક બજાર માટે નિયમ**: ભારતના સ્થાનિક ગ્રાહકો માટે ઈન્વેન્ટરી મોડેલ દ્વારા સામાન વેચવા પર વિદેશી રોકાણ પરનો પ્રતિબંધ યથાવત રાખવામાં આવ્યો છે.
  • **ઈન્વેન્ટરી મોડેલ એટલે શું**: આ એવું મોડેલ છે જેમાં ઈ-કોમર્સ કંપની પોતે જ સામાન ખરીદે છે, તેનો સ્ટોક રાખે છે અને ગ્રાહકોને સીધો વેચે છે.
  • **બંને મોડેલ વચ્ચેનો મુખ્ય ફેરફાર**: ઈન્વેન્ટરી કંપની પોતાની પાસે માલ સાચવીને વેચે છે, જ્યારે માર્કેટપ્લેસ કંપની કોઈ સ્ટોક રાખ્યા વગર માત્ર ગ્રાહક અને વેચનાર વચ્ચે કડીરૂપ બને છે.