ભારતમાં સુશાસન અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે લોકશાહી તેમજ સંસ્થાકીય પડકારો
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સંઘવાદ #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #શિક્ષણ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- આજકાલ ભારતમાં રાજકીય ચર્ચા મુખ્યત્વે ટીવી ડિબેટ, બ્રેકિંગ ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયાના ટ્રેન્ડ્સ પૂરતી મર્યાદિત બની ગઈ છે.
- NEET પરીક્ષાના વિવાદો અને Sonam Wangchuk ના વિરોધ પ્રદર્શન જેવા મુદ્દાઓ મીડિયાનું ધ્યાન ખેંચે છે, પરંતુ મૂળ નીતિગત સમસ્યાઓ પર કોઈ ધ્યાન આપતું નથી.
કેન્દ્રીકૃત પરીક્ષાઓ અને શૈક્ષણિક સંઘવાદ
- 1976 ના 42મા બંધારણીય સુધારા દ્વારા શિક્ષણને સાતમી અનુસૂચિની સમવર્તી સૂચિ (એન્ટ્રી 25) માં મૂકવામાં આવ્યું હતું. હવે માત્ર એક જ કેન્દ્રીય પરીક્ષા લેવાથી રાજ્યોની પોતાની કોલેજો ચલાવવાની સ્વાયત્તતા ઘટે છે.
- દરેક રાજ્યના શિક્ષણ બોર્ડનો અભ્યાસક્રમ, ભાષા અને સુવિધાઓ અલગ હોય છે. એક સરખા રાષ્ટ્રીય સિલેબસ પર પરીક્ષા લેવાથી ગ્રામીણ અને રાજ્ય બોર્ડના વિદ્યાર્થીઓને અન્યાય થાય છે.
- Sarkaria Commission અને Punchhi Commission એ સહકારી સંઘવાદની ભલામણ કરી હતી. કેન્દ્ર અને ડીમ્ડ યુનિવર્સિટીઓ માટે કેન્દ્રીય ટેસ્ટ અને રાજ્યની કોલેજો માટે રાજ્ય સરકારની મંજૂરી આપતું હાઇબ્રિડ મોડલ હોવું જોઈએ.
- આખા દેશ માટે એક જ પરીક્ષા રાખવાથી સુરક્ષાનું જોખમ રહે છે. જો પેપર લીક થાય કે ગરબડ થાય, તો આખી સિસ્ટમ પરથી લોકોનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય છે.
દેખાડાની રાજનીતિ અને સંસ્થાકીય સમીક્ષા
- નાગરિકોને Article 19(1)(a) અને Article 19(1)(b) હેઠળ શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ આજકાલ વિરોધ પ્રદર્શન નીતિ સુધારવા માટે નહીં, પણ માત્ર અખબારોમાં છવાઈ જવા માટે થાય છે.
- સંસદમાં ચર્ચાને બદલે હંગામો થાય ત્યારે કાયદાકીય કામગીરી નબળી પડે છે. PRS Legislative Research ના ડેટા દર્શાવે છે કે સંસદીય સમિતિઓ (DRSCs) નો ઉપયોગ હવે ઘટી ગયો છે.
- વિપક્ષે ફક્ત ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાડો કરવાને બદલે નક્કર નીતિગત વિકલ્પો અને સુધારાના પ્રસ્તાવો જનતા સામે મૂકવા જોઈએ.
મીડિયાના પ્રોત્સાહનો અને અટેન્શન ઈકોનોમી
- આજના ટીવી સમાચાર અને સોશિયલ મીડિયા એલ્ગોરિધમ્સ વધુ ટીઆરપી મેળવવા માટે ગંભીર વિષયોને બદલે સનસનાટી અને વિવાદોને વધુ મહત્વ આપે છે.
- પરીક્ષાની સુરક્ષા, આરોગ્ય સુવિધાઓ, કેન્દ્ર-રાજ્યના નાણાકીય સંબંધો અને જળવાયુ પરિવર્તન જેવા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ રાજકીય ખેંચતાણમાં દબાઈ જાય છે.
- મીડિયાએ પોતાની જવાબદારી સમજીને માત્ર વિવાદો દર્શાવવાને બદલે નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય અને સાચા આંકડા જનતા સુધી પહોંચાડવા જોઈએ.
યુવાનો અને કોચિંગ ઉદ્યોગ પર અસર
- મોટી કેન્દ્રીય પરીક્ષાઓના કારણે દેશમાં અબજો રૂપિયાનો કોચિંગ કારોબાર ઊભો થયો છે. આનાથી પૈસાવાળા શહેરી વિદ્યાર્થીઓ અને ગરીબ ગ્રામીણ વિદ્યાર્થીઓ વચ્ચેનું અંતર વધતું જાય છે.
- એક જ પરીક્ષા પર સમગ્ર ભવિષ્ય નિર્ભર હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ પર માનસિક તણાવ અને ચિંતા ખૂબ વધી જાય છે. આ દબાણ ઘટાડવા માટે અન્ય કારકિર્દીના વિકલ્પો પણ વિકસાવવા જરૂરી છે.
- UNFPA ના આંકડા મુજબ ભારત પાસે મોટી યુવા વસતી છે. જો પરીક્ષા પ્રણાલી પરથી યુવાનોનો વિશ્વાસ ઊઠી જશે, તો આ યુવા શક્તિ ગુસ્સા અને અસંતોષમાં ફેરવાઈ શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ
- અમેરિકામાં SAT/ACT જેવી પરીક્ષાઓ સાથે યુનિવર્સિટી મૂલ્યાંકન જોડાયેલું છે, જ્યારે જર્મનીમાં Abitur પરીક્ષા દરેક રાજ્ય પોતાની રીતે યોજે છે.
- બ્રિટનમાં UCAS પ્રણાલી દ્વારા પરીક્ષાના ગુણ ઉપરાંત શાળાના જૂના રેકોર્ડ અને ઈન્ટરવ્યુને પણ પ્રવેશ માટે ધ્યાનમાં લેવાય છે.
- ડિજિટલ એન્ક્રિપ્ટેડ પ્રશ્નપત્રો, બાયોમેટ્રિક હાજરી અને બ્લોકચેન જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પેપર લીકની ઘટનાઓ અટકાવી શકાય છે.
- ફિનલેન્ડ અને સિંગાપોર જેવા દેશોમાં સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ પરીક્ષાઓનું સંચાલન કરે છે, જેથી પારદર્શિતા અને ગુણવત્તા જળવાઈ રહે છે.
આગળનો માર્ગ
- રાષ્ટ્રીય ધોરણો અને સ્થાનિક જરૂરિયાતો બંને સચવાય તેવું દ્વિ-સ્તરીય પરીક્ષા માળખું બનાવવું જોઈએ.
- કોઈપણ મોટો નવો સરકારી નિયમ કે નીતિ લાગુ કરતાં પહેલાં નિષ્ણાતો, રાજ્યો અને જનતાનો અભિપ્રાય લેવો ફરજિયાત બનાવવો જોઈએ.
- જટિલ કાયદાકીય બિલને સંસદીય સમિતિઓ પાસે મોકલવા જોઈએ જેથી મીડિયાના કેમેરા વગર શાંતિથી તેના પર વિચાર થઈ શકે.
- સરકારી નીતિઓ સોશિયલ મીડિયાના ટ્રેન્ડના આધારે નહીં, પણ NITI Aayog અને CAG જેવી સંસ્થાઓના ડેટા આધારે જ બનાવવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- લોકશાહી ત્યારે જ મજબૂત બને જ્યારે મતભેદોનો ઉકેલ રાજકીય દેખાડાને બદલે ગંભીર ચર્ચાથી આવે. દેશમાં ટકાઉ સુશાસન માટે મીડિયાના અતિરેકથી દૂર રહીને સંસ્થાકીય વિશ્વાસ મજબૂત કરવો પડશે.