ભારતમાં ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) વ્યવસ્થા
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #બેંકિંગ #કેપિટલ માર્કેટ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ #સેબી (SEBI)
મુખ્ય મુદ્દા
- SEBI એ વર્ષ 2022 માં ગોલ્ડ એક્સચેન્જ ફ્રેમવર્ક રજૂ કર્યું હતું, જેના દ્વારા ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) વડે ભૌતિક સોનાનું ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ શક્ય બન્યું છે.
- દરેક EGR ડિમેટ ખાતામાં રખાય છે અને તેની પાછળ SEBI-મંજૂર વોલ્ટમાં 995 અથવા 999 શુદ્ધતાનું ભૌતિક સોનું સુરક્ષિત રખાય છે.
- NSE અને BSE પર EGR ના ખરીદ-વેચાણ પર 0% GST લાગે છે, જ્યારે તેને ભૌતિક સોનામાં રૂપાંતરિત કરતી વખતે 3% GST આપવો પડે છે.
- ગુજરાત ના GIFT City માં આવેલા IIBX દ્વારા આયાત થતા સોનાને પણ વોલ્ટમાં જમા કરીને EGR માં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં સોનાના વેપારને પારદર્શક અને સુરક્ષિત બનાવવા માટે ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) વ્યવસ્થા ચર્ચામાં આવી છે.
- સોનાની માલિકી ડિજિટલ બનાવીને અને જરૂર પડે ત્યારે ભૌતિક સોનું મેળવવાની સુવિધા આપીને આ વ્યવસ્થા ભારતના બુલિયન માર્કેટને આધુનિક બનાવી રહી છે.
ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) શું છે?
- SEBI ના નિયંત્રણ હેઠળનું ગોલ્ડ એક્સચેન્જ દેશમાં સોનાના ખરીદ-વેચાણ માટે એક સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય મંચ પૂરું પાડે છે.
- તે અલગ-અલગ જગ્યાએ ચાલતા સોનાના વેપારને એકસાથે જોડે છે અને દેશમાં સોનાનો સાચો અને પારદર્શક દૈનિક ભાવ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
- EGR એ SEBI માન્યતા પ્રાપ્ત એક ડિજિટલ સિક્યોરિટી છે, જે માન્યતા પ્રાપ્ત વોલ્ટમાં રાખેલા ભૌતિક સોનાની માલિકી દર્શાવે છે.
- વર્ષ 2022 માં શરૂ કરાયેલી આ વ્યવસ્થા હેઠળ રોકાણકારો સ્ટોક એક્સચેન્જ પર સોનાનું ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ કરી શકે છે અને ઈચ્છે ત્યારે ભૌતિક સોનું મેળવી શકે છે.
- EGR ડિમેટ સ્વરૂપમાં રહેતું હોવાથી સોનાની ચોરી કે સાચવવાની ઝંઝટ રહેતી નથી અને માલિકી સરળતાથી બદલી શકાય છે.
- દરેક EGR ની પાછળ SEBI માન્ય વોલ્ટ મેનેજર પાસે 995 અથવા 999 શુદ્ધતાનું ભૌતિક સોનું જમા રાખેલું હોય છે.
- અહીં રિસિટ શબ્દનો અર્થ એ છે કે આ કોઈ કાગળનો સટ્ટો નથી, પણ તેની પાછળ 100% વાસ્તવિક સોનું જમા છે.
- EGR ધરાવનાર વ્યક્તિ સોનાનો સાચો માલિક બને છે, અને તેણે સોનું ઘરે રાખવાની કે સાથે રાખીને ફરવાની જરૂર પડતી નથી.
EGR ફ્રેમવર્કની જરૂરિયાત
- સોનાની અસમાન શુદ્ધતા, અસ્પષ્ટ ભાવો અને અસંગઠિત વેપારની તકલીફો દૂર કરવા માટે SEBI એ 2022 માં ગોલ્ડ એક્સચેન્જ ફ્રેમવર્ક શરૂ કર્યું.
- આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ એક સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય બજાર બનાવવાનો, સોનાનો સાચો ભાવ નક્કી કરવાનો, શુદ્ધતા જાળવવાનો અને રોકાણકારોના નાણાં સુરક્ષિત કરવાનો છે.
EGR ઇકોસિસ્ટમના મુખ્ય ભાગીદારો
- વોલ્ટ મેનેજર એ SEBI (Vault Managers) Regulations, 2021 હેઠળ ભૌતિક સોનું સાચવે છે, તેની શુદ્ધતા તપાસે છે અને સોનું પૂરું પાડે છે.
- ડિપોઝિટરી જેમ કે NSDL અને CDSL રોકાણકારોના ડિમેટ ખાતામાં EGR નો હિસાબ ઓનલાઈન રાખે છે.
- સ્ટોક એક્સચેન્જ જેમ કે NSE અને BSE રોકાણકારોને EGR ના ખરીદ-વેચાણ માટે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
- સ્ટોક બ્રોકર ગ્રાહકો માટે EGR ખરીદવા, વેચવા કે સોનામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે મદદ કરે છે.
- રોકાણકારો જેમાં સામાન્ય નાગરિકો, એચયુએફ, એનઆરઆઈ, ટ્રસ્ટ અને કંપનીઓ પોતાના ડિમેટ ખાતા દ્વારા EGR રાખી શકે છે.
EGR સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે?
- પ્રથમ તબક્કામાં (બનાવટ), 995 કે 999 શુદ્ધતા ધરાવતું સોનું SEBI માન્ય વોલ્ટ મેનેજર પાસે જમા થાય છે અને તેના બદલામાં ડિમેટ ખાતામાં EGR જમા થાય છે.
- બીજા તબક્કામાં (વેપાર), આ EGR નું NSE અને BSE પર રોકડ બજારના ભાવે T+1 ધોરણે ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ થાય છે.
- ત્રીજા તબક્કામાં (પરત મેળવવું), રોકાણકાર બ્રોકર દ્વારા અરજી કરીને EGR ના બદલે ભૌતિક સોનું મેળવી શકે છે, જેથી તે EGR રદ થઈ જાય છે.
EGR નું મહત્વ
- જુદા જુદા ઝવેરીઓના અલગ ભાવોના બદલે EGR થી આખા દેશમાં સોનાનો એક જ પારદર્શક ભાવ One Nation, One Price અમલી બને છે.
- દેશનું પોતાનું મજબૂત એક્સચેન્જ હોવાથી ભારતમાં સોનાનો ભાવ લંડન LBMA કે દુબઈ જેવા વિદેશી બજારો પર ઓછો નિર્ભર રહેશે.
- સોનું સલામત વોલ્ટમાં સચવાતું હોવાથી સામાન્ય રોકાણકારે બેંક લોકરનું ભાડું આપવું પડતું નથી કે ચોરીનો ડર રહેતો નથી.
- વોલ્ટમાં જમા કરાવતી વખતે સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવી ફરજિયાત હોવાથી નકલી કે ઓછી શુદ્ધતાવાળા સોનાનું જોખમ રહેતું નથી.
- એક્સચેન્જ પર EGR ના ખરીદ-વેચાણ પર 0% GST લાગે છે, અને 3% GST ફક્ત ત્યારે જ આપવો પડે છે જ્યારે તમે સોનું ઘરે લાવવા માટે રડીમ કરો.
EGR ની મર્યાદાઓ અને પડકારો
- હજુ પણ લોકોમાં EGR અંગે ઓછી જાગૃતિ છે, તેમાં વેપારનું પ્રમાણ ઓછું છે અને Gold ETF, ડિજિટલ ગોલ્ડ તથા Sovereign Gold Bond સામે સ્પર્ધા છે.
- વોલ્ટ માળખાનો વિકાસ, સોનું સાચવવાનો ખર્ચ, ઉપાડવા માટેની ફી અને ભૌતિક સોનું લેતી વખતે લાગતો 3% GST તેના વ્યાપક સ્વીકારમાં અવરોધ બની શકે છે.
EGR અને ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ (IIBX)
- ગુજરાત ના GIFT City માં આવેલું IIBX એ ભારતમાં સોનાની આંતરરાષ્ટ્રીય આયાત માટે IFSCA હેઠળ સ્થાપવામાં આવેલું પ્રથમ એક્સચેન્જ છે.
- IIBX વિદેશમાંથી શુદ્ધ સોનું દેશમાં લાવવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે EGR તે સોનાનું ભારતમાં ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ સરળ બનાવે છે.
- IIBX દ્વારા આયાત થયેલું સોનું SEBI માન્ય વોલ્ટમાં મૂકીને તેની શુદ્ધતા ચકાસ્યા બાદ તેને EGR માં બદલી શકાય છે.
EGR અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- EGR એ ડિમેટ સ્વરૂપમાં સચવાતા અને વોલ્ટમાં રાખેલા ભૌતિક સોનાની માલિકી દર્શાવતી SEBI માન્ય ડિજિટલ સિક્યોરિટી છે.
- SEBI એ સોનાના વેપારને સુવ્યવસ્થિત કરવા, સાચો ભાવ આપવા અને રોકાણકારોનું રક્ષણ કરવા માટે આ નિયમો બનાવ્યા છે.
- SEBI માન્ય વોલ્ટ મેનેજર સોનું સાચવે છે, તેની શુદ્ધતા ચકાસે છે અને EGR બનાવવામાં કે રદ કરવામાં મદદ કરે છે.
- IIBX એ IFSCA હેઠળ વિદેશી સોનાની આયાત સંભાળે છે, જ્યારે ગોલ્ડ એક્સચેન્જ SEBI હેઠળ દેશની અંદર EGR નું ટ્રેડિંગ સંભાળે છે.
- EGR થી સાચો ભાવ, ડિજીટલ સુરક્ષા, શુદ્ધતાની ખાતરી, ચોરીથી મુક્તિ અને ભૌતિક સોનું મેળવવાની સરળ સુવિધા મળે છે.