ભારતમાં ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) વ્યવસ્થા
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #બેંકિંગ #કેપિટલ માર્કેટ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ #સેબી (SEBI)
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં સોનાના વેપારને પારદર્શક અને સુરક્ષિત બનાવવા માટે **ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR)** વ્યવસ્થા ચર્ચામાં આવી છે.
- સોનાની માલિકી ડિજિટલ બનાવીને અને જરૂર પડે ત્યારે ભૌતિક સોનું મેળવવાની સુવિધા આપીને આ વ્યવસ્થા ભારતના બુલિયન માર્કેટને આધુનિક બનાવી રહી છે.
ઈલેક્ટ્રોનિક ગોલ્ડ રિસિટ (EGR) શું છે?
- **SEBI** ના નિયંત્રણ હેઠળનું ગોલ્ડ એક્સચેન્જ દેશમાં સોનાના ખરીદ-વેચાણ માટે એક સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય મંચ પૂરું પાડે છે.
- તે અલગ-અલગ જગ્યાએ ચાલતા સોનાના વેપારને એકસાથે જોડે છે અને દેશમાં સોનાનો સાચો અને પારદર્શક દૈનિક ભાવ નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
- **EGR** એ **SEBI** માન્યતા પ્રાપ્ત એક ડિજિટલ સિક્યોરિટી છે, જે માન્યતા પ્રાપ્ત વોલ્ટમાં રાખેલા ભૌતિક સોનાની માલિકી દર્શાવે છે.
- વર્ષ **2022** માં શરૂ કરાયેલી આ વ્યવસ્થા હેઠળ રોકાણકારો સ્ટોક એક્સચેન્જ પર સોનાનું ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ કરી શકે છે અને ઈચ્છે ત્યારે ભૌતિક સોનું મેળવી શકે છે.
- **EGR** ડિમેટ સ્વરૂપમાં રહેતું હોવાથી સોનાની ચોરી કે સાચવવાની ઝંઝટ રહેતી નથી અને માલિકી સરળતાથી બદલી શકાય છે.
- દરેક **EGR** ની પાછળ **SEBI** માન્ય વોલ્ટ મેનેજર પાસે **995** અથવા **999** શુદ્ધતાનું ભૌતિક સોનું જમા રાખેલું હોય છે.
- અહીં રિસિટ શબ્દનો અર્થ એ છે કે આ કોઈ કાગળનો સટ્ટો નથી, પણ તેની પાછળ **100%** વાસ્તવિક સોનું જમા છે.
- **EGR** ધરાવનાર વ્યક્તિ સોનાનો સાચો માલિક બને છે, અને તેણે સોનું ઘરે રાખવાની કે સાથે રાખીને ફરવાની જરૂર પડતી નથી.
EGR ફ્રેમવર્કની જરૂરિયાત
- સોનાની અસમાન શુદ્ધતા, અસ્પષ્ટ ભાવો અને અસંગઠિત વેપારની તકલીફો દૂર કરવા માટે **SEBI** એ **2022** માં ગોલ્ડ એક્સચેન્જ ફ્રેમવર્ક શરૂ કર્યું.
- આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ એક સત્તાવાર રાષ્ટ્રીય બજાર બનાવવાનો, સોનાનો સાચો ભાવ નક્કી કરવાનો, શુદ્ધતા જાળવવાનો અને રોકાણકારોના નાણાં સુરક્ષિત કરવાનો છે.
EGR ઇકોસિસ્ટમના મુખ્ય ભાગીદારો
- **વોલ્ટ મેનેજર** એ **SEBI (Vault Managers) Regulations, 2021** હેઠળ ભૌતિક સોનું સાચવે છે, તેની શુદ્ધતા તપાસે છે અને સોનું પૂરું પાડે છે.
- **ડિપોઝિટરી** જેમ કે **NSDL** અને **CDSL** રોકાણકારોના ડિમેટ ખાતામાં **EGR** નો હિસાબ ઓનલાઈન રાખે છે.
- **સ્ટોક એક્સચેન્જ** જેમ કે **NSE** અને **BSE** રોકાણકારોને **EGR** ના ખરીદ-વેચાણ માટે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે.
- **સ્ટોક બ્રોકર** ગ્રાહકો માટે **EGR** ખરીદવા, વેચવા કે સોનામાં રૂપાંતરિત કરવા માટે મદદ કરે છે.
- **રોકાણકારો** જેમાં સામાન્ય નાગરિકો, એચયુએફ, એનઆરઆઈ, ટ્રસ્ટ અને કંપનીઓ પોતાના ડિમેટ ખાતા દ્વારા **EGR** રાખી શકે છે.
EGR સિસ્ટમ કેવી રીતે કામ કરે છે?
- પ્રથમ તબક્કામાં (બનાવટ), **995** કે **999** શુદ્ધતા ધરાવતું સોનું **SEBI** માન્ય વોલ્ટ મેનેજર પાસે જમા થાય છે અને તેના બદલામાં ડિમેટ ખાતામાં **EGR** જમા થાય છે.
- બીજા તબક્કામાં (વેપાર), આ **EGR** નું **NSE** અને **BSE** પર રોકડ બજારના ભાવે **T+1** ધોરણે ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ થાય છે.
- ત્રીજા તબક્કામાં (પરત મેળવવું), રોકાણકાર બ્રોકર દ્વારા અરજી કરીને **EGR** ના બદલે ભૌતિક સોનું મેળવી શકે છે, જેથી તે **EGR** રદ થઈ જાય છે.
EGR નું મહત્વ
- જુદા જુદા ઝવેરીઓના અલગ ભાવોના બદલે **EGR** થી આખા દેશમાં સોનાનો એક જ પારદર્શક ભાવ **One Nation, One Price** અમલી બને છે.
- દેશનું પોતાનું મજબૂત એક્સચેન્જ હોવાથી ભારતમાં સોનાનો ભાવ લંડન **LBMA** કે દુબઈ જેવા વિદેશી બજારો પર ઓછો નિર્ભર રહેશે.
- સોનું સલામત વોલ્ટમાં સચવાતું હોવાથી સામાન્ય રોકાણકારે બેંક લોકરનું ભાડું આપવું પડતું નથી કે ચોરીનો ડર રહેતો નથી.
- વોલ્ટમાં જમા કરાવતી વખતે સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવી ફરજિયાત હોવાથી નકલી કે ઓછી શુદ્ધતાવાળા સોનાનું જોખમ રહેતું નથી.
- એક્સચેન્જ પર **EGR** ના ખરીદ-વેચાણ પર **0% GST** લાગે છે, અને **3% GST** ફક્ત ત્યારે જ આપવો પડે છે જ્યારે તમે સોનું ઘરે લાવવા માટે રડીમ કરો.
EGR ની મર્યાદાઓ અને પડકારો
- હજુ પણ લોકોમાં **EGR** અંગે ઓછી જાગૃતિ છે, તેમાં વેપારનું પ્રમાણ ઓછું છે અને **Gold ETF**, ડિજિટલ ગોલ્ડ તથા **Sovereign Gold Bond** સામે સ્પર્ધા છે.
- વોલ્ટ માળખાનો વિકાસ, સોનું સાચવવાનો ખર્ચ, ઉપાડવા માટેની ફી અને ભૌતિક સોનું લેતી વખતે લાગતો **3% GST** તેના વ્યાપક સ્વીકારમાં અવરોધ બની શકે છે.
EGR અને ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ (IIBX)
- **ગુજરાત** ના **GIFT City** માં આવેલું **IIBX** એ ભારતમાં સોનાની આંતરરાષ્ટ્રીય આયાત માટે **IFSCA** હેઠળ સ્થાપવામાં આવેલું પ્રથમ એક્સચેન્જ છે.
- **IIBX** વિદેશમાંથી શુદ્ધ સોનું દેશમાં લાવવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે **EGR** તે સોનાનું ભારતમાં ઓનલાઈન ટ્રેડિંગ સરળ બનાવે છે.
- **IIBX** દ્વારા આયાત થયેલું સોનું **SEBI** માન્ય વોલ્ટમાં મૂકીને તેની શુદ્ધતા ચકાસ્યા બાદ તેને **EGR** માં બદલી શકાય છે.
EGR અંગે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- **EGR** એ ડિમેટ સ્વરૂપમાં સચવાતા અને વોલ્ટમાં રાખેલા ભૌતિક સોનાની માલિકી દર્શાવતી **SEBI** માન્ય ડિજિટલ સિક્યોરિટી છે.
- **SEBI** એ સોનાના વેપારને સુવ્યવસ્થિત કરવા, સાચો ભાવ આપવા અને રોકાણકારોનું રક્ષણ કરવા માટે આ નિયમો બનાવ્યા છે.
- **SEBI** માન્ય વોલ્ટ મેનેજર સોનું સાચવે છે, તેની શુદ્ધતા ચકાસે છે અને **EGR** બનાવવામાં કે રદ કરવામાં મદદ કરે છે.
- **IIBX** એ **IFSCA** હેઠળ વિદેશી સોનાની આયાત સંભાળે છે, જ્યારે ગોલ્ડ એક્સચેન્જ **SEBI** હેઠળ દેશની અંદર **EGR** નું ટ્રેડિંગ સંભાળે છે.
- **EGR** થી સાચો ભાવ, ડિજીટલ સુરક્ષા, શુદ્ધતાની ખાતરી, ચોરીથી મુક્તિ અને ભૌતિક સોનું મેળવવાની સરળ સુવિધા મળે છે.