કાવેરી નદી જળ વહેંચણી વિવાદ અને મેકેદાતુ જળાશય પ્રોજેક્ટ

કાવેરી નદી જળ વહેંચણી વિવાદ અને મેકેદાતુ જળાશય પ્રોજેક્ટ

#GS-1 #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #સંસાધનો #GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સમવાયતંત્ર (ફેડરલિઝમ) #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #કાવેરી જળ વિવાદ #મેકેદાતુ પ્રોજેક્ટ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • તામિલનાડુના મુખ્યમંત્રીએ કર્ણાટકના પ્રસ્તાવિત મેકેદાતુ ડેમ પ્રોજેક્ટ અંગે ભારતના પ્રધાનમંત્રીને પત્ર લખ્યો છે.
  • તામિલનાડુ સરકારે કાવેરી નદી પર બનનારા આ પ્રોજેક્ટ માટેની તમામ સરકારી મંજૂરીઓ રદ કરવા કેન્દ્ર સરકારને વિનંતી કરી છે.

કાવેરી નદીનો પરિચય

  • કાવેરી નદી દક્ષિણ ભારતની પૂર્વ તરફ વહેતી મુખ્ય નદીઓમાંની એક છે.
  • ઇતિહાસમાં આ નદી દક્ષિણની ગંગા અથવા પોન્ની તરીકે ઓળખાય છે, જે ખેતી, પીવાના પાણી અને પર્યાવરણ માટે ખૂબ મહત્વની છે.
  • આ નદી કર્ણાટકના કોડાગુ જિલ્લામાં પશ્ચિમ ઘાટની બ્રહ્મગિરી પહાડીઓ પર આવેલા તળકાવેરી ખાતેથી નીકળે છે.
  • તે દક્ષિણ ભારતમાં લગભગ 800 કિલોમીટર સુધી વહીને તામિલનાડુના પૂંપુહાર પાસે બંગાળની ખાડીને મળે છે.
  • કાવેરી નદીનું બેસિન કુલ 87,900 ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલું છે, જેમાં ચાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો કર્ણાટક, તામિલનાડુ, કેરળ અને પુડુચેરી સમાવિષ્ટ છે.

કાવેરી નદીની મુખ્ય સહાયક નદીઓ

  • કાવેરીને ડાબી બાજુએથી મળતી મુખ્ય નદીઓમાં હરંગી, હેમાવતી, શિમશા અને અરકાવતીનો સમાવેશ થાય છે.
  • જમણી બાજુએથી મળતી મુખ્ય નદીઓમાં લક્ષ્મણતીર્થ, કબિની, સુવર્ણાવતી, ભવાની, નોયિલ અને અમરાવતીનો સમાવેશ થાય છે.

કાવેરી જળ વહેંચણી અંગેનું ન્યાયિક માળખું

  • વર્ષ 2007માં કાવેરી જળ વિવાદ ટ્રિબ્યુનલ (CWDT) ના ચુકાદા મુજબ કુલ 740 TMC પાણીની વહેંચણી નક્કી કરવામાં આવી હતી.
  • 2007ના ટ્રિબ્યુનલ ચુકાદા હેઠળ તામિલનાડુને 419 TMC, કર્ણાટકને 270 TMC, કેરળને 30 TMC અને પુડુચેરીને 7 TMC પાણી ફાળવવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે 14 TMC પર્યાવરણ માટે રખાયું હતું.
  • વર્ષ 2018માં સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિર્ણયમાં ફેરફાર કરીને સ્પષ્ટ કર્યું કે આંતરરાજ્ય નદી એ દેશની સામાજિક-રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ છે.
  • 2018ના સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા મુજબ બેંગલુરુ માટે પીવાના પાણીની જરૂરિયાત ધ્યાને લઈ કર્ણાટકનો હિસ્સો વધારીને 284.75 TMC કરવામાં આવ્યો.
  • સુપ્રીમ કોર્ટે જમીનદોજ પાણીની ઉપલબ્ધતા ધ્યાને લઈને તામિલનાડુનો હિસ્સો 404.25 TMC નક્કી કર્યો.
  • આ નિર્ણયમાં કેરળ માટે 30 TMC અને પુડુચેરી માટે 7 TMC ની ફાળવણી યથાવત રાખવામાં આવી.
  • સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટકને દર વર્ષે બિલિગુંડલુ ખાતેથી તામિલનાડુ માટે 177.25 TMC પાણી છોડવાનો આદેશ આપ્યો.

મેકેદાતુ પ્રોજેક્ટ વિશે

  • કન્નડ ભાષામાં મેકેદાતુનો અર્થ બકરીનો કુદકો થાય છે, જે કર્ણાટક સરકારનો એક પ્રસ્તાવિત બહુઉદ્દેશીય ડેમ પ્રોજેક્ટ છે.
  • આ પ્રોજેક્ટ કર્ણાટકના રામનગર જિલ્લામાં બેંગલુરુથી દક્ષિણે આશરે 100 કિલોમીટર અંતરે આવેલો છે.
  • આ સ્થળ તામિલનાડુ સરહદથી માત્ર 4 થી 5 કિલોમીટર ઉપર અરકાવતી નદી અને કાવેરી નદીના સંગમ સ્થાન પાસે આવેલું છે.
  • આ પ્રસ્તાવિત જળાશયની પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા 48 TMC થી 67 TMC રાખવાનું આયોજન છે.
  • આ પ્રોજેક્ટ બનાવવાનો અંદાજિત ખર્ચ 6,000 કરોડ થી 9,000 કરોડ રૂપિયા જેટલો છે.
  • આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ બેંગલુરુ શહેરને 4.75 TMC પીવાનું પાણી પૂરું પાડવાનો અને 400 MW વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનો છે.
  • આ ડેમ બનવાથી કાવેરી વન્યજીવ અભયારણ્યની 3,000 થી 4,900 હેક્ટર જંગલ જમીન પાણીમાં ડૂબી જશે.