વિશ્વ સિંહ દિવસ 2026: એશિયાટીક સિંહનું સંરક્ષણ અને વસતીમાં વધારો
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #GS-2 #વર્તમાન બનાવો #ગુજરાત #રાષ્ટ્રીય #સંરક્ષણ #પ્રોજેક્ટ લાયન #એશિયાટીક સિંહ
મુખ્ય મુદ્દા
- ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં એશિયાટીક સિંહની વસતી 2015 માં 523 હતી, જે વધીને 2025 માં 891 થઈ ગઈ છે.
- સિંહનો મુક્તપણે ફરવાનો વિસ્તાર 59% વધ્યો છે. હવે સિંહો સૌરાષ્ટ્રના 11 જિલ્લાના 35,000 ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં અને બરડા અભયારણ્યમાં 17 સિંહ સુધી વિસ્તર્યા છે.
- 15 ઓગસ્ટ 2020 ના રોજ શરૂ થયેલા પ્રોજેક્ટ લાયન હેઠળ સિંહની ઓળખ માટે SIMBA એઆઈ ટેકનોલોજી, GIS મેપિંગ અને રેડિયો કોલરનો ઉપયોગ થાય છે.
- સિંહો સામે ઓછી જનીની વિવિધતા, કેનાઈન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ જેવા રોગો અને ખુલ્લા કુવા તથા રેલવે ટ્રેક જેવા અકસ્માતના જોખમો મુખ્ય પડકાર છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- વિશ્વ સિંહ દિવસ 2026 ના પ્રસંગે વડાપ્રધાને ભારતમાં એશિયાટીક સિંહના સંરક્ષણની સફળતાને બિરદાવી હતી. સ્થાનિક લોકોના સહકાર અને યોગ્ય આયોજનથી સિંહની વસતી 2015 માં 523 થી વધીને 2025 માં 891 થઈ ગઈ છે.
- વન્યજીવ સંરક્ષક ડેરેક અને બેવર્લી જુબર્ટ નામના દંપતીએ 2013 માં વિશ્વ સિંહ દિવસ ઉજવવાની શરૂઆત કરી હતી. આ દિવસ ઉજવવાનો મુખ્ય હેતુ દુનિયાભરમાં ઘટતા જતા સિંહો પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો છે.
ભારતમાં એશિયાટીક સિંહ સંરક્ષણનું મહત્વ
- એક સમયે એશિયાટીક સિંહો પશ્ચિમ એશિયાથી લઈને સમગ્ર ભારતમાં જોવા મળતા હતા. પરંતુ સતત શિકાર અને જંગલો ઘટવાથી 1890 ના દાયકાના અંતમાં ગીરમાં માત્ર 50 થી ઓછા સિંહ બચ્યા હતા.
- જૂનાગઢ સ્ટેટના નવાબે સૌથી પહેલા સિંહોનું રક્ષણ શરૂ કર્યું હતું. ત્યારબાદ 1965 માં ગીર અભયારણ્ય બન્યું અને પછીથી ગીર નેશનલ પાર્ક, ગીરનાર, મીતીયાળા, પાણીયા અને બરડા સુધી રક્ષિત વિસ્તાર વધારવામાં આવ્યો.
- સરકારી પ્રયાસોના કારણે ભારતમાં સિંહોની સંખ્યા 2015 માં 523 હતી, જે વધીને 2025 માં 891 સુધી પહોંચી ગઈ છે.
- કડક કાયદા, રહેઠાણનો વિસ્તાર, ખોરાકની પૂરતી ઉપલબ્ધતા અને સ્થાનિક લોકોના સહકારથી આ સફળતા મળી છે.
પ્રોજેક્ટ લાયન પહેલ
- કેન્દ્ર સરકારે 15 ઓગસ્ટ 2020 ના રોજ પ્રોજેક્ટ લાયન લોન્ચ કર્યો હતો. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ જંગલ અને આસપાસના આખા વિસ્તારને આવરી લઈને સિંહના રહેઠાણ, બીમારીનું નિરીક્ષણ, રેડિયો કોલર અને શિકારના સંચાલન પર કામ થાય છે.
- ગુજરાત વન વિભાગ આ યોજનાનું સંચાલન કરે છે. તે સમયાંતરે સિંહની વસતી ગણતરી કરે છે અને સ્થાનિક લોકો સાથે મળીને માનવ-સિંહ સંઘર્ષ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરે છે.
લેન્ડસ્કેપ વિસ્તરણ અને સંરક્ષણ
- સિંહ સંરક્ષણનું કામ હવે માત્ર અભયારણ્ય પૂરતું સીમિત નથી. જંગલ, ઘાસના મેદાનો, દરિયાકિનારા અને ખેતરના વિસ્તારોમાં પણ સિંહોની સુરક્ષા કરવામાં આવે છે.
- 2015 થી 2025 દરમિયાન સિંહનો મુક્તપણે વિચરવાનો વિસ્તાર 59% વધ્યો છે. હવે સૌરાષ્ટ્રના 11 જિલ્લાના 35,000 ચોરસ કિમીમાં સિંહો ફરે છે. ખાસ કરીને બરડા અભયારણ્યમાં 1879 પછી પહેલીવાર 2025 સુધીમાં 17 સિંહ નોંધાયા છે.
સમુદાય આધારિત સંરક્ષણ પ્રયાસો
- ગામડાની આસપાસ સિંહોની સુરક્ષા કરવા અને માનવ-સિંહ સંઘર્ષ રોકવામાં સ્થાનિક લોકો મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
- સરકારે 2019 માં ગીર ગ્રામ સમિતિ શરૂ કરી હતી, જે વન અધિકારીઓ અને ગ્રામજનોને એકમંચ પર લાવે છે. તેમાં સ્થાનિક નાગરિકો, ઇકો-ગાઇડ્સ અને વન્યજીવ વોર્ડન પણ સક્રિય રહે છે.
સિંહ સંરક્ષણમાં ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ
- વન વિભાગ સિંહ અને પેટ્રોલિંગ વાહનો પર નજર રાખવા માટે જીપીએસ ટ્રેકિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે.
- સિંહોની ઓળખ માટે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા (AI) આધારિત SIMBA સોફ્ટવેર અને સિંહના ગળામાં રેડિયો કોલર લગાવવાની ટેકનોલોજી વાપરવામાં આવે છે.
- જિયોગ્રાફિક ઈન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (GIS) ટેકનોલોજીથી સ્થળ પરથી તાત્કાલિક ડેટા અને રિપોર્ટ મેળવીને નિર્ણય લઈ શકાય છે.
એશિયાટીક સિંહ વિશે મહત્વની બાબતો
- એશિયાટીક સિંહનું વૈજ્ઞાનિક નામ Panthera leo persica છે.
- પ્રાચીન સમયમાં આ સિંહો પશ્ચિમ એશિયાથી લઈને પૂર્વ ભારત સુધી વિસ્તરેલા હતા.
- હાલમાં આખા વિશ્વમાં એશિયાટીક સિંહ માત્ર ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં બૃહદ ગીર વિસ્તારમાં મુક્તપણે જોવા મળે છે.
- ગીરમાં જગ્યા ઓછી પડતા સિંહો કુદરતી રીતે પોરબંદર નજીક આવેલા બરડા અભયારણ્ય તરફ સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે, જે તેમનું બીજું ઘર બની રહ્યું છે.
- સિંહો મુખ્યત્વે સૂકા પાનખર જંગલો, ઝાડ-પાનવાળા વિસ્તાર, ઘાસના મેદાનો અને ખુલ્લા વિસ્તારોમાં રહે છે.
- આફ્રિકન સિંહોથી વિપરીત, એશિયાટીક નર સિંહો એકલા અથવા બે-ત્રણ નરના જૂથમાં રહે છે, જ્યારે માદા સિંહો બચ્ચાઓ સાથે પોતાના ટોળામાં રહે છે.
- સિંહો સામાન્ય રીતે રાત્રે અને સવારે કે સાંજે વધુ સક્રિય હોય છે, જ્યારે દિવસે છાંયડામાં આરામ કરે છે.
- તેઓ માંસાહારી છે અને ગીર વિસ્તારમાં ઘણીવાર મૃત પ્રાણીઓનું માસ (સ્કેવેન્જિંગ) પણ ખાય છે.
- ગીરમાં સિંહો ભારતીય દીપડા અને ઝરખ સાથે રહે છે, પરંતુ દરેક પ્રાણીનો ખોરાક અને રહેવાની જગ્યા અલગ હોવાથી સ્પર્ધા થતી નથી.
- માલધારી સમુદાય વર્ષોથી ગીરના જંગલોમાં સિંહો સાથે શાંતિપૂર્ણ રીતે વસવાટ કરે છે.
પડકારો
- ભૂતકાળમાં ખૂબ ઓછા સિંહ બચ્યા હોવાથી હાલના સિંહોમાં જનીની વિવિધતા ઓછી છે. આનાથી ઇનબ્રીડીંગનું જોખમ રહે છે.
- કેનાઈન ડિસ્ટેમ્પર વાયરસ (CDV) અને બબેસિઓસિસ જેવા ચેપી રોગોના કારણે એકસાથે ઘણા સિંહોના મોત થવાનો ભય રહે છે.
- ગીર જંગલમાં જગ્યા ઓછી પડવાથી સિંહો માનવ વસવાટવાળા વિસ્તારો તરફ જાય છે, જેનાથી માનવ-સિંહ સંઘર્ષ અને પશુપાલકોના ઢોરના શિકારના બનાવો વધે છે.
- ખુલ્લા કુવા, રેલવે લાઇન અને હાઇવે પર થતા અકસ્માતોથી સિંહોના જીવનું જોખમ ઊભું થાય છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- પ્રોજેક્ટ લાયન શું છે? વર્ષ 2020 માં શરૂ થયેલી આ યોજના હેઠળ જંગલનો વિકાસ, રોગ નિરીક્ષણ, એઆઈ ટેકનોલોજી અને સ્થાનિક લોકોના સહકારથી સિંહનું રક્ષણ કરાય છે.
- એશિયાટીક સિંહનો સંરક્ષણ દરજ્જો શું છે? આ સિંહ IUCN ની રેડ લિસ્ટમાં Endangered (સંકટગ્રસ્ત) છે, વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો 1972 ની અનુસૂચિ I માં રક્ષિત છે, અને CITES ની પરિશિષ્ટ I માં સમાવિષ્ટ છે.
- ભારતમાં એશિયાટીક સિંહ ક્યાં જોવા મળે છે? તેઓ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં, મુખ્યત્વે ગીર જંગલ અને આસપાસના વિસ્તારો તથા બરડા અભયારણ્યમાં જોવા મળે છે.
- સિંહો સામેના મોટા સવાલો કયા છે? ઓછી જનીની વિવિધતા, રોગચાળો, જંગલમાં જગ્યાની કટોકટી, ખુલ્લા કુવા અને રેલવે અકસ્માત મુખ્ય જોખમો છે.
- ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સિંહ સુરક્ષામાં કેવી રીતે થાય છે? વન વિભાગ રેડિયો કોલર, કેમેરા ટ્રેપ, GIS મેપિંગ અને SIMBA એઆઈ સોફ્ટવેર વડે દરેક સિંહ પર ચોક્કસ નજર રાખે છે.