ભારતમાં કોર્પોરેટ રોકાણમાં મંદી: કારણો અને ઉકેલ
#જીએસ-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #કરવેરા #માળખાકીય સુવિધાઓ #રોજગારી #જીએસ-2 #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતમાં કોર્પોરેટ રોકાણ અને જીડીપીનો ગુણોત્તર 2024-25 માં ઘટીને 10.3% પર આવી ગયો છે, જે 2007-08 ના 17.3% ના સર્વોચ્ચ સ્તર કરતાં ખૂબ ઓછો છે.
- ઉદ્યોગોમાં ઉત્પાદન ક્ષમતાનો વપરાશ હાલમાં 74-76% ની આસપાસ છે, જે નવું મોટું રોકાણ શરૂ કરવા જરૂરી 80% ના સ્તરથી નીચો છે.
- જાન્યુઆરી 2026 માં આવેલ 5.67 અબજ ડૉલર ના FDI માંથી 4.92 અબજ ડૉલર નફા સ્વરૂપે વિદેશ પાછું જતું રહ્યું હતું.
- વર્ષ 2019 માં કોર્પોરેટ ટેક્સ ઘટાડીને 22% કરવા છતાં કંપનીઓ નવું કારખાનું નાખવાને બદલે રોકડ રકમ સાચવી રહી છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતીય અર્થતંત્રમાં કોર્પોરેટ રોકાણ અને જીડીપીનો ગુણોત્તર લાંબા સમયથી સતત ઘટી રહ્યો છે.
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ની સરળ ધિરાણ નીતિ અને સરકારે 2019 માં કોર્પોરેટ ટેક્સ 30% થી ઘટાડીને 22% કર્યો હોવા છતાં ખાનગી રોકાણ વધતું નથી.
ભારતમાં કોર્પોરેટ રોકાણમાં મંદીના કારણો
- RBI ના OBICUS સર્વે મુજબ દેશના કારખાનાઓમાં તેમની કુલ ક્ષમતાના માત્ર 74-76% જેટલું જ ઉત્પાદન થઈ રહ્યું છે.
- જ્યાં સુધી ફેક્ટરીનો વપરાશ 80% ને વટાવે નહીં ત્યાં સુધી કંપનીઓ નવું મૂડીરોકાણ કરતી નથી.
- RBI ના જૂન 2026 ના ફાઇનાન્શિયલ સ્ટેબિલિટી રિપોર્ટ મુજબ વૈશ્વિક આંચકાઓને કારણે બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે, જેથી કંપનીઓ નવો પ્લાન્ટ નાખવાનું ટાળી રહી છે.
- કંપનીઓની બેલેન્સ શીટ મજબૂત છે અને દેવું ચૂકવવાની તાકાત છે, છતાં તેઓ નવું મશીન ખરીદવાને બદલે રોકડ બચાવી રહી છે.
- સામાન્ય લોકોનો વપરાશ ખર્ચ (PFCE) ધીમો પડતાં અને વિદેશી માંગ ઓછી હોવાથી જૂના કારખાના પૂરા વપરાતા નથી, તેથી કંપનીઓ નવો પ્લાન્ટ બનાવવાને બદલે જૂના પ્લાન્ટનો વિસ્તાર કરવાનું પસંદ કરે છે.
- ભવિષ્યમાં માંગ રહેશે કે નહીં તેની ચિંતા હોવાથી વેપારીઓ મોટા અને લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટમાં પૈસા રોકતા ડરે છે.
- જમીનના ઊંચા ભાવ, જમીન સંપાદનની અટપટી પ્રક્રિયા, કુશળ મજૂરોની અછત અને ઊંચો ICOR દર નવા રોકાણનો ખર્ચ વધારી દે છે.
- નાના વેપારીઓ પાસે ઓછી પોતાની મૂડી હોવાથી બેંકો તેમની પાસે વધુ વ્યાજ વસૂલે છે, જેથી તેમને લોન મોંઘી પડે છે.
- RBI વ્યાજ દર ઘટાડે તો પણ નાના ઉદ્યોગો સુધી તેનો ફાયદો પહોંચતો નથી, કારણ કે વ્યાજનો ખર્ચ તેમના નફા કરતાં વધુ રહે છે.
- આર્થિક સર્વેક્ષણ 2019-20 માં દર્શાવ્યા મુજબ ભારતીય કંપનીઓ નાની જ રહે છે અને મોટી થઈ શકતી નથી, જેથી તેમની રોકાણ કરવાની ક્ષમતા મર્યાદિત રહે છે.
- જાન્યુઆરી 2026 માં 5.67 અબજ ડૉલર નું FDI આવ્યું, પણ સામે 4.92 અબજ ડૉલર નફા રૂપે વિદેશ પાછું જતું રહ્યું, જેથી ભારતમાં નવું રોકાણ ખાસ વધ્યું નહીં.
- ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓ ભારતમાં નવું કારખાનું નાખવાને બદલે પોતાના નાણાં સુરક્ષિત રાખવાનું, શેરબજારમાં રોકવાનું કે વિદેશમાં રોકાણ કરવાનું વધારે પસંદ કરે છે.
- ઇન્સોલ્વન્સી એન્ડ બેંકરપ્સી કોડ (IBC) હેઠળ નિર્ણય આવવામાં વિલંબ થાય છે અને સંપત્તિના ભાવ ઘટી જાય છે, તેથી બેંકો મોટું ધિરાણ આપતા અચકાય છે.
- વૈશ્વિક સ્તરે દેશો વચ્ચેના વેપાર વિવાદો અને નવી નીતિઓના કારણે નિકાસ કરતી કંપનીઓ નવું સાહસ કરતા અચકાય છે.
કોર્પોરેટ રોકાણ એટલે શું?
- ખાનગી કંપનીઓ ફેક્ટરી, મશીનરી અને ટેકનોલોજી જેવી કાયમી સંપત્તિ ખરીદવા કે સુધારવા માટે જે ખર્ચ કરે છે તેને કોર્પોરેટ રોકાણ કહેવાય છે.
- આમાં નવા કારખાના બનાવવા અને જૂના કારખાના વધારવાનો સમાવેશ થાય છે, પણ શેરબજારમાં રોકેલા નાણાં કે વધારાનો માલ આમાં ગણાતો નથી.
- સાંખ્યાકીય ભાષામાં આને ગ્રોસ ફિક્સ્ડ કેપિટલ ફોર્મેશન (GFCF) નો ભાગ ગણવામાં આવે છે, જેનો રિપોર્ટ MoSPI બહાર પાડે છે.
- ભારતમાં કોર્પોરેટ રોકાણ વર્ષ 2000-01 માં જીડીપીના 4.9% હતું, જે વધતાં વધતાં 2007-08 માં 17.3% ની ટોચે પહોંચ્યું હતું અને મંદી બાદ 2008-09 માં ઘટીને 11.3% થઈ ગયું હતું.
- વર્ષ 2010-11 થી 2015-16 દરમિયાન તે 13-14% ની આસપાસ રહ્યું, પણ 2016 નોટબંધી પછી ઘટીને 2020-21 માં 10.0% થઈ ગયું હતું.
- વર્ષ 2024-25 માં કોર્પોરેટ રોકાણ જીડીપીના 10.3% જેટલું રહ્યું છે, જે નોટબંધી પહેલાના સ્તર કરતાં હજી પણ ઓછું છે.
- કંપની મોટી થાય તેમ તેનો નફો વધવાની શક્યતા રહે છે, તેથી બજારની માંગ જોઈને કંપની રોકાણ વધારે છે.
- કેઇન્સના એનિમલ સ્પિરિટ્સ સિદ્ધાંત મુજબ જ્યારે વેપારીઓનો ભવિષ્ય પર ભરોસો હોય ત્યારે જ રોકાણ વધે છે, ડરના વાતાવરણમાં રોકાણ અટકી જાય છે.
- કાલેકીના પ્રિન્સિપલ ઓફ ઇન્ક્રિઝિંગ રિસ્ક મુજબ જેમ વધારે લોન લેવામાં આવે તેમ જોખમ અને વ્યાજનો ખર્ચ વધે છે, જેની સૌથી વધુ ખરાબ અસર નાના ઉદ્યોગો પર પડે છે.
કોર્પોરેટ રોકાણ વધારવા માટે સરકારના મુખ્ય પગલાં
- દેશમાં ઉત્પાદન વધારવા માટે સરકારે મેક ઇન ઇન્ડિયા કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે.
- ઉત્પાદન વધારતી કંપનીઓને નાણાકીય પ્રોત્સાહન આપવા માટે PLI યોજના ચાલુ કરવામાં આવી છે.
- મુખ્ય વાહનવ્યવહાર માર્ગો પર નવા ઔદ્યોગિક શહેરો વિકસાવવા NICDP પ્રોજેક્ટ બનાવવામાં આવ્યો છે.
- માળખાકીય સુવિધાઓ ઝડપથી પૂરી કરવા અને ખર્ચ ઘટાડવા PM ગતિશક્તિ પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે.
- ઉદ્યોગ સાહસિકોને બધી સરકારી મંજૂરીઓ એક જ જગ્યાએથી મળી રહે તે માટે NSWS પોર્ટલ શરૂ કરાયું છે.
- રોકાણકારોને જમીન શોધવામાં સરળતા રહે તે માટે ઇન્ડિયા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ લેન્ડ બેંક નું આયોજન કર્યું છે.
- નવા સ્ટાર્ટઅપને કર રાહત અને ભંડોળ આપવા માટે સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા ઝુંબેશ ચલાવાય છે.
- ખાનગી કંપનીઓને રોકાણ માટે પ્રોત્સાહિત કરવા સરકારે 2019 માં ટેક્સ દર ઘટાડીને 22% કર્યો અને નવી ઉત્પાદન કંપનીઓ માટે 15% કર્યો.