સેસ વિશે સમજુતી: માળખું, નિયમો અને બંધારણીય જોગવાઈઓ

#GS-3 #અર્થતંત્ર #કરવેરા #બંધારણીય જોગવાઈઓ #નાણાકીય સંઘવાદ

મુખ્ય મુદ્દા

હિમાચલ પ્રદેશ સરકારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર પ્રતિ લીટર 60 પૈસાનો વિધવા અને અનાથ કલ્યાણ સેસ લાદ્યો છે.
બંધારણની કલમ 270 હેઠળ, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એકત્ર કરાયેલ સેસમાંથી 100% રકમ પોતાની પાસે રાખવામાં આવે છે અને તે રાજ્યો સાથે વહેંચવામાં આવતી નથી.
રાજ્ય વિધાનસભાઓ સૂચિ II અને સૂચિ III હેઠળ કેરળના પ્રતિ લીટર ₹2ના સોશિયલ સિક્યુરિટી સેસની જેમ સ્થાનિક કલ્યાણ સેસ લાદી શકે છે.
સામાન્ય કરથી વિપરીત, સેસની આવક લેપ્સ થતી નથી અને તેનો ઉપયોગ ફક્ત નિર્ધારિત સામાજિક કે માળખાકીય હેતુઓ માટે જ થઈ શકે છે.

હિમાચલ પ્રદેશ સરકારે તાજેતરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર પ્રતિ લીટર 60 પૈસાનો વિધવા અને અનાથ કલ્યાણ સેસ લાદ્યો છે.

સેસ એ મૂળ કર ઉપરાંત ઉઘરાવવામાં આવતો ખાસ કર છે, જેનો ઉપયોગ શિક્ષણ કે રસ્તા નિર્માણ જેવા ચોક્કસ કામ માટે થાય છે.
જે હેતુ માટે સેસ લગાવવામાં આવ્યો હોય તે પૂરો થઈ જાય એટલે સરકાર તેને બંધ કરી દે છે.
સેસનો મુખ્ય હેતુ સામાન્ય બજેટ પર આધાર રાખ્યા વિના ચોક્કસ સામાજિક કે માળખાકીય કામો માટે અલગ ભંડોળ ઊભું કરવાનો છે.

ભારતીય બંધારણની કલમ 270 હેઠળ સેસ સંબંધિત જોગવાઈઓ અને સંગ્રહના નિયમો આવરી લેવાયા છે.
કલમ 270 મુજબ કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ઉઘરાવાયેલ સેસની રકમ રાજ્ય સરકારો સાથે વહેંચવાના કર પૂલમાંથી બહાર રાખવામાં આવે છે.
કેન્દ્ર સરકાર સેસ દ્વારા એકત્ર થયેલી 100% રકમ પોતાની પાસે રાખે છે અને નાણા પંચની ભલામણો હેઠળ રાજ્યોને આપતી નથી.

કેન્દ્ર સરકાર સંસદમાં કાયદો પસાર કરીને સમગ્ર દેશ માટે સેસ લાગુ કરી શકે છે.
રાજ્ય વિધાનસભાઓ સૂચિ II (રાજ્ય સૂચિ) અને સૂચિ III (સમવર્તી સૂચિ) હેઠળ બળતણ, જમીન અને સ્થાનિક સુવિધાઓ પર સેસ લાદી શકે છે.

સેસ દ્વારા મળેલી રકમ ફક્ત નક્કી કરેલા કામ માટે જ વાપરી શકાય છે, તેને સરકારના સામાન્ય વહીવટી ખર્ચમાં વાપરી શકાતી નથી.
સેસની ગણતરી મૂળ કર પર ટકાવારી તરીકે અથવા પ્રતિ યુનિટ નિશ્ચિત રકમ તરીકે કરી શકાય છે.
વણવપરાયેલી સેસની રકમ નાણાકીય વર્ષ પૂરું થતાં લેપ્સ થતી નથી, પરંતુ સરકારી ફંડમાં આગળના વર્ષ માટે જમા રહે છે.
રાજ્યો કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે ઈંધણ વેચાણ પર સેસ લગાવે છે, જેમ કે કેરળનો પ્રતિ લીટર ₹2નો સોશિયલ સિક્યુરિટી સેસ અને હિમાચલ પ્રદેશનો પ્રતિ લીટર 60 પૈસાનો સેસ.

સામાન્ય કરની રકમ સંચિત નિધિમાં જાય છે અને વહીવટી ખર્ચમાં વપરાય છે, જ્યારે સેસની રકમ ચોક્કસ કાયદાકીય હેતુ માટે જ અનામત રહે છે.
કેન્દ્રનો સામાન્ય કર રાજ્યો સાથે વહેંચવામાં આવે છે, પરંતુ કેન્દ્રીય સેસની રકમ કેન્દ્ર સરકાર પૂરેપૂરી પોતાની પાસે રાખે છે.
સામાન્ય કર એ સરકાર માટે કાયમી આવકનો સ્રોત છે, જ્યારે સેસ ચોક્કસ લક્ષ્ય પૂરું થાય ત્યાં સુધી જ અસ્થાયી ધોરણે ચાલુ રહે છે.
સામાન્ય કર સીધો આવક કે વસ્તુઓ પર લાગે છે, જ્યારે સેસ મૂળ કર પર વધારાના કર કે ફ્લેટ ચાર્જ તરીકે લાદવામાં આવે છે.