સર્વોચ્ચ અદાલતે દેશભરમાં હાથી ગલિયારાના રક્ષણ માટે આપ્યો આદેશ
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવ #જૈવવિવિધતા #GS-2 #ન્યાયતંત્ર #રાષ્ટ્રીય #સંરક્ષણ
મુખ્ય મુદ્દા
- સર્વોચ્ચ અદાલતે કેન્દ્ર સરકારને સમગ્ર દેશમાં હાથી ગલિયારા (કોરિડોર) નો સર્વે કરવા અને રાજ્ય સરહદો પર તેમની મુક્ત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.
- એલિફન્ટ કોરિડોર્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 2023 રિપોર્ટ મુજબ 15 રાજ્યોમાં 150 ચકાસાયેલ હાથી ગલિયારા છે, જેમાં સૌથી વધુ 26 ગલિયારા પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલા છે.
- SAIEE 2021-25 ના અંદાજ મુજબ ભારતમાં જંગલી હાથીઓની વસ્તી 22,446 છે, જે 14 રાજ્યોમાં આવેલા 80,777 ચોરસ કિમી ના 33 એલિફન્ટ રિઝર્વ માં સુરક્ષિત છે.
- એશિયાઈ હાથી IUCN ની રેડ લિસ્ટમાં એન્ડેન્જર્ડ (લુપ્તપ્રાય) તરીકે વર્ગીકૃત છે અને તેમને વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ ઉચ્ચતમ સુરક્ષા મળેલી છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સર્વોચ્ચ અદાલતે ચુકાદો આપ્યો છે કે કોઈ પણ રાજ્ય પરંપરાગત હાથી ગલિયારા (કોરિડોર) ને રોકી શકશે નહીં.
- કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને દેશભરના તમામ હાથી અવરજવરના માર્ગોનો વ્યાપક સર્વે હાથ ધરવા આદેશ આપ્યો છે.
- આ નિર્ણયથી હાથીના ટોળાંઓ રાજ્યની સરહદો વટાવીને કોઈપણ સ્થાનિક અડચણ વિના મુક્તપણે આવી-જઈ શકશે.
સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય નિર્દેશો
- અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે હાથી ગલિયારા ફક્ત એક રાજ્ય પૂરતા મર્યાદિત નથી, કારણ કે હાથીના ટોળાં કુદરતી રીતે જ અનેક રાજ્યોની સરહદો ઓળંગે છે.
- તેથી વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે પાડોશી રાજ્યો વચ્ચે સારો આંતર-રાજ્ય તાલમેળ હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે.
- કોર્ટે નેપાળ થી પશ્ચિમ બંગાળ થઈને ઝારખંડ સુધી અને હરિયાણાના યમુના નગર થી ઉત્તરાખંડ તથા હિમાચલ પ્રદેશ સુધીની હાથીઓની કુદરતી અવરજવરના ઉદાહરણો આપ્યા હતા.
- અદાલતે પોતાના 2018 ના આદેશો નું કડક પાલન કરાવવા કહ્યું છે, જેમાં હાથીઓને ભગાડવા માટે અણીદાર ખીલા લગાવવા કે સળગતા ગોળા ફેંકવા જેવી ક્રૂર પદ્ધતિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
- કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ હાથીઓને સૌથી વધુ કાનૂની રક્ષણ મળેલું છે.
એશિયાઈ હાથીઓનું મહત્વ અને વર્તમાન સ્થિતિ
- એશિયાઈ હાથી (Elephas maximus) ને IUCN ની રેડ લિસ્ટમાં એન્ડેન્જર્ડ (લુપ્તપ્રાય) શ્રેણીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.
- આ પ્રજાતિના લાંબા ગાળાના અસ્તિત્વ માટે તેમના કુદરતી આવાસ અને સ્થળાંતરના માર્ગો બચાવવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
- હાથી ગલિયારા એ વિભાજિત થયેલા જંગલોને જોડતા મહત્વપૂર્ણ કુદરતી રસ્તા તરીકે કામ કરે છે.
- આ માર્ગો હાથીઓને સુરક્ષિત રીતે જવા-આવવામાં મદદ કરે છે, તેમનું જેનેટિક વૈવિધ્ય (આનુવંશિક વિવિધતા) જાળવી રાખે છે અને તેમને માનવ વસાહતોથી દૂર રાખીને માનવ-હાથી સંઘર્ષ ઘટાડે છે.
હાથી ગલિયારા અને વસ્તીના મુખ્ય આંકડા
- વાઇલ્ડલાઇફ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા (WII) ના સહયોગથી તૈયાર કરાયેલા એલિફન્ટ કોરિડોર્સ ઓફ ઇન્ડિયા, 2023 રિપોર્ટમાં 15 રાજ્યોમાં 150 ચકાસાયેલ હાથી ગલિયારા નોંધાયા છે.
- દેશમાં સૌથી વધુ 26 હાથી ગલિયારા પશ્ચિમ બંગાળમાં આવેલા છે.
- આ આખા નેટવર્કમાં 19 આંતર-રાજ્ય ગલિયારા અને ભારત તથા નેપાળ ને જોડતા 6 આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદી ગલિયારા સામેલ છે.
- SAIEE 2021-25 ના અંદાજ મુજબ ભારતમાં જંગલી હાથીઓની કુલ વસ્તી 22,446 છે.
- આ હાથીઓ 14 મુખ્ય રાજ્યોમાં આવેલા 80,777 ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં પથરાયેલા 33 એલિફન્ટ રિઝર્વ અને 150 ગલિયારા માં સુરક્ષિત રહે છે.
- 2010 ના એલિફન્ટ ટાસ્ક ફોર્સ એ પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ 46,000 ચોરસ કિમી વિસ્તારમાં ખાણકામ રોકવા માટે આખા રિઝર્વ વિસ્તારને ઈકોલોજીકલી સેન્સિટિવ (પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ) જાહેર કરવાની અને જમીનનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય તે માટે 1.1 લાખ ચોરસ કિમી માં 10 એલિફન્ટ લેન્ડસ્કેપ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી.