સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ અને પુરસ્કારો વિશે સંપૂર્ણ માહિતી
#GS-1 #સંસ્કૃતિ #કલા અને સ્થાપત્ય #વારસો #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતના રાષ્ટ્રપતિ વર્ષ 2024 અને 2025 માટેના સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ (અકાદમી રત્ન) અને સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર એનાયત કરશે.
- અકાદમી રત્ન ફેલોશિપ વધુમાં વધુ 40 જીવંત વિભૂતિઓને જ અપાય છે, જેમાં ₹3,00,000 રોકડા અને ₹1.5 લાખનું વાર્ષિક મેડિકલ કવર મળે છે.
- અકાદમી પુરસ્કાર મેળવનાર કલાકારને ₹1,00,000 રોકડા અને વર્ષે ₹1 લાખનું મેડિકલ કવર આપવામાં આવે છે.
- સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળ 1953માં સ્થપાયેલી આ અકાદમીમાં સર્વસંમતિ ન થાય ત્યારે ત્રણ-ચતુર્થાંશ બહુમતીથી નિર્ણય લેવામાં આવે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના રાષ્ટ્રપતિ નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ખાતે વર્ષ 2024 અને 2025 માટેના સંગીત નાટક અકાદમી ફેલોશિપ (અકાદમી રત્ન) અને સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર એનાયત કરશે.
અકાદમી રત્ન અને અકાદમી પુરસ્કાર શું છે?
- અકાદમી રત્ન એ ભારતની પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ ક્ષેત્રની સર્વોચ્ચ સંસ્થા દ્વારા અપાતું સૌથી મોટું રાષ્ટ્રીય સન્માન છે, જે એક સમયે વધુમાં વધુ 40 જીવંત વિભૂતિઓને જ આપી શકાય છે.
- અકાદમી પુરસ્કાર એ કલાકારો, ગુરુઓ અને વિદ્વાનોને પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સમાં તેમના આજીવન પ્રદાન અને શ્રેષ્ઠ કામગીરી માટે અપાતો મુખ્ય રાષ્ટ્રીય એવોર્ડ છે.
સ્વાયત્ત સંસ્થા અને ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ
- સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળ 1953માં સંગીત નાટક અકાદમીની સ્થાપના નેશનલ અકાદમી ઓફ મ્યુઝિક, ડાન્સ એન્ડ ડ્રામા તરીકે કરવામાં આવી હતી.
- આ પુરસ્કારોની શરૂઆત 1951માં પ્રેસિડેન્શિયલ એવોર્ડ્સ તરીકે થઈ હતી, જેને પછીથી અકાદમી સાથે જોડી દેવાયા હતા. પ્રથમ ફેલોની પસંદગી 1954માં થઈ હતી.
પુરસ્કારની શ્રેણીઓ
- સંગીત ક્ષેત્રે હિન્દુસ્તાની, કર્ણાટક, સુગમ સંગીત અને અન્ય પરંપરાગત સંગીત શૈલીઓ માટે આ પુરસ્કારો આપવામાં આવે છે.
- નૃત્ય ક્ષેત્રે ભરતનાટ્યમ, કથક, કથકલી, મણિપુરી, કુચિપુડી, ઓડિસી, સત્રિયા, મોહિનીઅટ્ટમ અને છઉ જેવી શાસ્ત્રીય શૈલીઓ તથા આધુનિક નૃત્યનો સમાવેશ થાય છે.
- નાટક ક્ષેત્રે નાટક લેખન, નિર્દેશન, અભિનય, લાઈટિંગ, કોસ્ચ્યુમ અને પરંપરાગત રંગમંચ કલાઓનો સમાવેશ થાય છે.
- લોકકલા અને આદિવાસી કલામાં પ્રાદેશિક નૃત્ય, કઠપૂતળી, મુકાભિનય, વાજિંત્ર નિર્માણ અને મુખોટા બનાવવાની કળા જેવા ક્ષેત્રો આવરી લેવાય છે.
- આ ઉપરાંત, પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સ ક્ષેત્રે સંશોધન, પુસ્તકો, કલા સમીક્ષા અને સર્વગ્રાહી યોગદાન માટે પણ એવોર્ડ આપવામાં આવે છે.
મુખ્ય વિશેષતાઓ અને પુરસ્કારના નિયમો
- અકાદમી રત્ન મેળવનારને ₹3,00,000 રોકડા, તામ્રપત્ર, અંગવસ્ત્રમ્ અને વર્ષે ₹1.5 લાખ સુધીનું મેડિકલ ઈન્સ્યોરન્સ મળે છે.
- અકાદમી પુરસ્કાર વિજેતાને ₹1,00,000 રોકડા, તામ્રપત્ર, અંગવસ્ત્રમ્ અને વર્ષે ₹1 લાખ સુધીનું મેડિકલ કવર આપવામાં આવે છે.
- અકાદમી રત્ન માટે ઉમેદવારની ઉંમર સામાન્ય રીતે ઓછામાં ઓછી 50 વર્ષ અને અકાદમી પુરસ્કાર માટે 35 વર્ષ હોવી જરૂરી છે.
- આ પુરસ્કારો ફક્ત વ્યક્તિગત કલાકારો માટે છે, કોઈ સંસ્થા કે ટ્રસ્ટને તે મળી શકતા નથી. તેમાં નાતજાત, ધર્મ કે રાષ્ટ્રીયતાનો કોઈ ભેદભાવ રખાતો નથી.
- હયાત ફેલો, સ્ટેટ અકાદમીઓ અને કાઉન્સિલ સભ્યો નામો સૂચવે છે. સર્વસંમતિ ના થાય તો ત્રણ-ચતુર્થાંશ બહુમતી થી આખરી પસંદગી થાય છે.
- અકાદમીની જનરલ કાઉન્સિલ અને એક્ઝિક્યુટિવ બોર્ડમાં ફરજ બજાવતા સભ્યો પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન આ એવોર્ડ મેળવી શકતા નથી.