RBI એ FCNR(B) ફોરેક્સ સ્વાપ સુવિધાની સમયમર્યાદા લંબાવી
#GS-3 #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ #આરબીઆઈ #એફસીએનઆર(બી) ડિપોઝિટ
મુખ્ય મુદ્દા
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ એફસીએનઆર(બી) ડિપોઝિટ માટેની ખાસ ફોરેક્સ સ્વાપ સુવિધાની સમયમર્યાદા લંબાવીને 31 ઓગસ્ટ, 2026 કરી છે.
- FCNR(B) ખાતા હેઠળ NRIs 1 થી 5 વર્ષ માટે USD અને EUR જેવા વિદેશી ચલણમાં નાણાં રોકી શકે છે.
- વર્ષ 1993 ની સુધારેલી નીતિ હેઠળ બેંકો પોતે વિદેશી ચલણનું જોખમ સંભાળે છે, અને આ વ્યાજ પર ભારતમાં 100% ઇનકમ ટેક્સમાં છૂટ મળે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ નવી ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (બેંક) ડિપોઝિટ માટેની ખાસ ડૉલર-રૂપિયા સ્વાપ સુવિધાની સમયમર્યાદા લંબાવીને 31 ઓગસ્ટ, 2026 કરી છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટ શું છે?
- FCNR(B) એ એક પ્રકારની ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ છે. બિન-નિવાસી ભારતીયો (NRIs) અને ઓવરસીઝ સિટિઝન્સ ઓફ ઇન્ડિયા (OCIs) માન્ય ભારતીય બેંકોમાં મંજૂર વિદેશી ચલણમાં આ ખાતું ખોલાવી શકે છે.
- NRE અથવા NRO જેવા રૂપિયા વાળા ખાતાઓથી વિપરીત, આમાં પૈસા પૂરેપૂરા વિદેશી ચલણમાં જ રખાય છે. તેનાથી જમાકર્તાને ચલણના ભાવઘટાડાનું કોઈ જોખમ રહેતું નથી.
ઉદ્ભવ અને નિયમનકારી માળખું
- મૂળ FCNR યોજના 1975 માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે સમયે ચલણના ભાવમાં ફેરફારનું તમામ જોખમ RBI અને સરકાર પોતે ઉઠાવતી હતી.
- સરકારી બોજ ઘટાડવા માટે મે 1993 માં નવી FCNR(B) યોજના લાવવામાં આવી. હવે બેંકો પોતે જ વિદેશી ચલણનું જોખમ અને હિસાબ સંભાળે છે.
- આ ખાતાઓનું સંચાલન ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA), 1999 અને RBI ના બિન-નિવાસી ડિપોઝિટ અંગેના નિયમો હેઠળ થાય છે.
યોજનાના ઉદેશ્યો
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ ભારતીય બેંકિંગ વ્યવસ્થામાં લાંબા ગાળાનું અને સ્થિર વિદેશી ચલણ લાવવાનો છે.
- આનાથી ભારતની બેલેન્સ ઓફ પેમેન્ટ્સ (BoP) મજબૂત બને છે અને દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળમાં વધારો થાય છે.
- આ યોજના એનઆરઆઈ રોકાણકારોને ભારતમાં સુરક્ષિત, કરમુક્ત અને જોખમ વગર રોકાણ કરવાનો ઉત્તમ વિકલ્પ આપે છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટ કેવી રીતે કામ કરે છે?
- રોકાણકારો USD, GBP, EUR, JPY, CAD, અથવા AUD જેવા વિદેશી ચલણમાં 1 થી 5 વર્ષ માટે નાણાં જમા કરાવી શકે છે.
- મુદ્દલ અને વ્યાજ બંને મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી વિદેશી ચલણમાં જ રહે છે. આનાથી ભારતીય રૂપિયો નબળો પડે તો પણ રોકાણકારને નુકસાન થતું નથી.
- ખાસ સ્વાપ સુવિધા હેઠળ, બેંકો આ વિદેશી ચલણ RBI ને વેચીને દેશમાં લોન આપવા માટે રૂપિયા મેળવે છે, અને મુદત પૂરી થતાં સરખા ભાવે ડૉલર પાછા ખરીદવાનો કરાર કરે છે.
- મુદત પૂરી થાય ત્યારે મુદ્દલ અને વ્યાજ બંને વિદેશી ચલણમાં પાછા મળે છે. આ રકમ કોઈ પણ ટેક્સ કે રોકટોક વગર વિદેશ મોકલી શકાય છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- બેંકો આ ખાતાઓને માત્ર ફિક્સ્ડ કે ટર્મ ડિપોઝિટ તરીકે જ રાખે છે, તેને સેવિંગ્સ કે કરંટ એકાઉન્ટ તરીકે ચલાવી શકાતા નથી.
- USD-INR ના વિનિમય દરમાં ગમે તેટલી વધઘટ થાય, તો પણ રોકાણકારની મુદ્દલ કે વ્યાજ પર તેની કોઈ અસર થતી નથી.
- જ્યાં સુધી ખાતાધારક FEMA હેઠળ એનઆરઆઈ રહે છે, ત્યાં સુધી તેના વ્યાજ પર ભારતમાં 100% આવકવેરો અને સંપત્તિવેરો માફ રહે છે.
- ખાતાધારક પોતાની મુદ્દલ રકમ અને વ્યાજ બંને કોઈ પણ અવરોધ વગર ગમે ત્યારે પોતાના દેશમાં પાછા લઈ જઈ શકે છે.
- આ ડિપોઝિટ 1 થી 5 વર્ષ ની મુદત માટે હોય છે, અને ખાસ ઝુંબેશ દરમિયાન RBI બેંકોને CRR અને SLR માં છૂટછાટ જેવા લાભો આપે છે.