PMJDY ના 12 વર્ષ પૂર્ણ: નાણાકીય લોકશાહી અને ડિજિટલ સમાવેશનને મળ્યો વેગ
#GS-3 #અર્થતંત્ર #બેંકિંગ #માળખાકીય સુવિધાઓ #GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #નાણાકીય સમાવેશન #પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના
મુખ્ય મુદ્દા
- પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) એ 12 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે, જેમાં કુલ 58.63 કરોડથી વધુ ખાતા ખુલ્યા છે અને ₹3,08,333 કરોડથી વધુ રકમ જમા થઈ છે.
- આ ખાતાઓમાં 55.74% (32.68 કરોડ) ખાતા મહિલાઓના છે અને 77.80% (45.62 કરોડ) ખાતા ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં છે.
- આ સિસ્ટમ 300 થી વધુ સરકારી યોજનાઓ ને જોડે છે અને DBT દ્વારા વાર્ષિક ₹6.9 લાખ કરોડથી વધુ ની રકમ સીધી ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરે છે.
- યોજના હેઠળ 40 કરોડથી વધુ રૂપે (RuPay) ડેબિટ કાર્ડ આપવામાં આવ્યા છે અને ₹10,000 સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવાઈ છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- વડાપ્રધાને વર્ષ 2014 માં લાલ કિલ્લા પરથી શરૂ કરેલી પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PMJDY) એ પોતાના 12 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે.
- નાણાકીય સમાવેશન માટેના આ રાષ્ટ્રીય મિશને 63 કરોડથી વધુ ખાતા ખોલ્યા છે, જેમાં કુલ થાપણો ₹3.08 લાખ કરોડ ને વટાવી ગઈ છે.
- આ યોજના ભારતની અંત્યોદય ભાવના અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) માળખાનો મુખ્ય પાયો બની છે.
- જન ધન યોજના દ્વારા દેશના દરેક પરિવારને બેંકિંગ, ધિરાણ, વીમો અને સરકારી સહાય સીધી મેળવવાનો અધિકાર મળ્યો છે.
- અંત્યોદય ના સિદ્ધાંત પર ચાલીને આ યોજનાએ બેંક ખાતાને એક સામાન્ય નાગરિકનો મૂળભૂત સામાજિક અને આર્થિક અધિકાર બનાવ્યો છે.
મુખ્ય આંકડા અને માહિતી
- દેશભરમાં કુલ 58.63 કરોડ જન ધન ખાતા ખુલ્યા છે, જેમાં ₹3,08,333 કરોડ જમા છે અને સરેરાશ બેલેન્સ ₹5,200 છે.
- મહિલાઓની ભાગીદારી સૌથી વધારે છે. કુલ ખાતામાંથી 55.74% એટલે કે 32.68 કરોડ ખાતા મહિલાઓના છે, જેથી બેંકિંગમાં પુરુષ-મહિલા વચ્ચેનો તફાવત ઘટ્યો છે.
- ગામડાં અને નાના શહેરોમાં આ યોજના ખુબ સફળ રહી છે, જ્યાં 77.80% એટલે કે 45.62 કરોડ ખાતા આવેલા છે.
- આ યોજના 300 થી વધુ સરકારી યોજનાઓ માટે સહાય આપવાનું કામ કરે છે, જેનાથી દર વર્ષે ₹6.9 લાખ કરોડ થી વધુ રકમ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) થી સીધી ખાતામાં જમા થાય છે.
જન ધન યોજનાના મુખ્ય આધારસ્તંભો
- ઝીરો બેલેન્સ બેંકિંગ સુવિધાને કારણે હવે બેંક ખાતામાં મર્યાદિત રકમ રાખવાની જરૂર નથી, જેથી ગરીબમાં ગરીબ વ્યક્તિ પણ બેંક સાથે જોડાઈ શકે છે.
- સરકારે 40 કરોડથી વધુ રૂપે (RuPay) ડેબિટ કાર્ડ આપ્યા છે, જેથી જૂની પાસબુકની જગ્યાએ લોકો ડિજિટલ રીતે પૈસા ઉપાડી કે મોકલી શકે છે.
- ગરીબ પરિવારોને વ્યાજખોરોથી બચાવવા માટે ખાતામાં ₹10,000 સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા આપવામાં આવી છે.
- આ યોજના JAM ટ્રિનિટી નો મુખ્ય આધાર છે, જે બેંક ખાતાને આધાર અને મોબાઇલ સાથે જોડીને DBT અને UPI પેમેન્ટ સરળ બનાવે છે.
- આ ખાતા દ્વારા લોકોને PMJJBY, PMSBY અને અટલ પેન્શન યોજના (APY) જેવી સરકારી વીમા યોજનાઓનો લાભ સહેલાઈથી મળે છે.
પડકારો
- આશરે 15% થી 20% ખાતા નિષ્ક્રિય છે અથવા લોકો ફક્ત સરકારી સબસીડી ઉપાડવા માટે જ તેનો ઉપયોગ કરે છે, બચત માટે નહીં.
- બેંકોના કડક નિયમો અને માહિતીના અભાવે ખુબ ઓછા લોકો ₹10,000 ની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
- દૂરના આદિવાસી વિસ્તારોમાં નબળું ઇન્ટરનેટ, મશીનની ખામી અને રોકડ રકમની અછતને કારણે બેંકિંગ સેવાઓ મેળવવામાં તકલીફ પડે છે.
- ડિજિટલ જાગૃતિ ઓછી હોવાથી ગામડાના સામાન્ય નાગરિકો ઘણીવાર સાયબર ફ્રોડ અને ઓનલાઇન છેતરપિંડીનો ભોગ બને છે.
- બેંકો માટે ઓછા બેલેન્સવાળા લાખો ખાતાઓ ચલાવવાનો ખર્ચ વધી જાય છે, જ્યારે તેની સામે બેંકોને યોગ્ય આવક મળતી નથી.
આગળનો માર્ગ
- બેંકોએ ફક્ત ખાતા ખોલવા પૂરતું સીમિત ન રહેતા, ગ્રાહકોની લેવડદેવડ જોઈને નાની બચત યોજનાઓ અને નાના વેપાર માટે લોન આપવી જોઈએ.
- બેંક મિત્રો અથવા બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટને વધુ કમિશન, યોગ્ય તાલીમ અને બહેતર મશીનો આપીને ગામડાઓમાં સેવાઓ સુધારવી જોઈએ.
- ગ્રામ પંચાયત સ્તરે નાણાકીય સાક્ષરતા અભિયાન ચલાવીને લોકોને UPI અને RuPay કાર્ડનો સુરક્ષિત ઉપયોગ કરતા શીખવવું જોઈએ.
- PMJJBY અને PMSBY જેવી વીમા યોજનાઓનું પ્રીમિયમ UPI AutoPay દ્વારા આપમેળે જમા થાય તેવી વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
- જન ધન ખાતાઓને OCEN નેટવર્ક સાથે જોડીને નાના ફેરિયાઓ અને ખેડૂતોને વગર ગેરંટીએ સરળતાથી નાની લોન આપવી જોઈએ.
નિષ્કર્ષ
- છેલ્લા 12 વર્ષ માં જન ધન યોજનાએ બેંકિંગ સેવાઓને દરેક નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર બનાવી દીધો છે.
- 58 કરોડથી વધુ નાગરિકો ને બેંકિંગ સિસ્ટમ, JAM ટ્રિનિટી અને UPI સાથે જોડીને ભ્રષ્ટાચાર અટકાવ્યો છે અને મહિલા સશક્તિકરણ કર્યું છે.
- આ બેંક ખાતાઓનો વધુમાં વધુ આર્થિક ઉપયોગ વધારીને આપણે વિકસિત ભારત@2047 ના સ્વપ્નને પૂરું કરી શકીશું.