ભારતમાં ઝોનલ કાઉન્સિલની રચના અને કાર્યો

ભારતમાં ઝોનલ કાઉન્સિલની રચના અને કાર્યો

#GS-2 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #સમવાયતંત્ર #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #ઝોનલ કાઉન્સિલ

મુખ્ય મુદ્દા

  • કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી તામિલનાડુના મહાબલીપુરમ ખાતે ૨૦ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ દક્ષિણ ઝોનલ કાઉન્સિલ (SZC) ની ૩૧મી બેઠકની અધ્યક્ષતા કરશે.
  • રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ના ભાગ III હેઠળ સ્થપાયેલી ઝોનલ કાઉન્સિલ રાજ્યો વચ્ચે સહયોગ વધારવા વૈધાનિક સંસ્થા તરીકે કામ કરે છે.
  • મૂળ ૧૯૫૬ ના કાયદા હેઠળ ૫ ઝોનલ કાઉન્સિલ બનાવાઈ હતી, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વીય કાઉન્સિલ ની સ્થાપના ૧૯૭૧ ના કાયદા દ્વારા કરાઈ હતી.
  • આ પરિષદો સીમા વિવાદ, ભાષાકીય મુદ્દાઓ, સંયુક્ત આર્થિક આયોજન, જળ સંસાધનોની વહેંચણી અને પ્રાદેશિક કનેક્ટિવિટી જેવા વિષયો પર કામ કરે છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ ૨૦ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ તામિલનાડુના મહાબલીપુરમ ખાતે દક્ષિણ ઝોનલ કાઉન્સિલ (SZC) ની ૩૧મી બેઠકની અધ્યક્ષતા કરશે.

ઝોનલ કાઉન્સિલ વિશે

  • ઝોનલ કાઉન્સિલ એ એક ઉચ્ચ સ્તરીય વૈધાનિક સંસ્થા છે, જે રાજ્યો વચ્ચે સહયોગ વધારવા અને વિવાદો ઉકેલવા આયોજન કરે છે.
  • કેન્દ્ર સરકારે ૧૯૫૬ ના વર્ષમાં આ પ્રાદેશિક સલાહકાર સમિતિઓની રચના કરી હતી.
  • આ કાઉન્સિલ બનાવવાની કાયદાકીય સત્તા રાજ્ય પુનર્ગઠન અધિનિયમ, ૧૯૫૬ ના ભાગ III માંથી મળે છે.
  • આ વૈધાનિક સંસ્થાઓ છે, કારણ કે તેમની સ્થાપના સંસદના કાયદા દ્વારા થઈ છે અને તે બંધારણીય સંસ્થાઓ નથી.
  • મૂળ ૧૯૫૬ ના કાયદા હેઠળ દેશને ૫ ઝોનમાં વહેંચવામાં આવ્યો હતો: ઉત્તરીય, મધ્ય, પૂર્વીય, પશ્ચિમી અને દક્ષિણી કાઉન્સિલ.
  • ત્યારબાદ પૂર્વોત્તર રાજ્યો માટે ઉત્તર-પૂર્વીય કાઉન્સિલ એક્ટ, ૧૯૭૧ હેઠળ અલગ કાઉન્સિલ બનાવવામાં આવી હતી.
  • આ પરિષદોનો મુખ્ય હેતુ સહકારી સમવાયતંત્ર ને વેગ આપવાનો, રાષ્ટ્રીય એકતા કેળવવાનો અને પ્રાદેશિકવાદ ઘટાડવાનો છે.

ઝોનલ કાઉન્સિલના મુખ્ય કાર્યો

  • આ પરિષદો રાજ્યો વચ્ચેના સરહદી વિવાદો અને ભાષાકીય લઘુમતીઓના પ્રશ્નો ઉકેલવા માટે સલાહ-સૂચનો આપે છે.
  • ખેતી, આરોગ્ય, શિક્ષણ, દરિયાઈ સુરક્ષા અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન જેવા વિષયોમાં તેઓ સંયુક્ત પ્રાદેશિક નીતિઓ ઘડે છે.
  • રાજ્યો વચ્ચેના હાઇવે, રેલ્વે કનેક્ટિવિટી અને પાવર ગ્રીડના વિકાસ માટે સંકલન સાધવાનું કામ કરે છે.
  • નદીના પાણીની વહેંચણી, સિંચાઈની નહેરો અને ડેમના સંચાલન અંગે રાજ્યો વચ્ચે પરસ્પર સંમતિ સાધવામાં મદદ કરે છે.
  • મુખ્ય કાઉન્સિલની બેઠક પહેલા સ્ટેન્ડિંગ કમિટી તમામ વહીવટી પ્રશ્નોની તપાસ કરે છે, જેની અધ્યક્ષતા વારાફરતી રાજ્યોના મુખ્ય સચિવો કરે છે.

ઝોનલ કાઉન્સિલનું મહત્વ

  • તે કેન્દ્ર અને રાજ્યોને એકસાથે લાવીને ટીમ ઇન્ડિયા ની ભાવના સાથે પ્રશ્નો ઉકેલવાનું કાયમી મંચ પૂરું પાડે છે.
  • તેનાથી પડોશી રાજ્યો કોર્ટમાં ગયા વગર સીધા સંવાદ દ્વારા પોતાના વહીવટી અને વિકાસના પ્રશ્નો ઉકેલી શકે છે.