પ્રોફેશનલ સર્વિસિઝમાં ભારતના નિયમનકારી માળખા પર નીતિ આયોગનો અહેવાલ
#GS-3 #એકોનોમી #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #રોજગારી #નીતિ આયોગ #સમાવેશી વિકાસ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતના સેવા ક્ષેત્રે FY24 માં રાષ્ટ્રીય ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP) માં લગભગ 55% યોગદાન આપ્યું હતું અને તે કુલ રોજગારીના 30% હિસ્સો ધરાવે છે.
- ભારત 2024 માં વિશ્વમાં 7મો સૌથી મોટો સેવા નિકાસકાર દેશ બન્યો, જે કુલ વૈશ્વિક સેવા નિકાસમાં 4.3% હિસ્સો ધરાવે છે.
- પ્રોફેશનલ અને મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટિંગ સેવાઓએ 2024-25 માં ભારતની કુલ સેવા નિકાસમાં 20% ની આવક મેળવી હતી.
- પ્રોફેશનલ કન્સલ્ટિંગ સેવાઓમાં ભારતનો રિવિલ્ડ કમ્પેરેટિવ એડવાન્ટેજ 2005 માં 0.95 થી નોંધપાત્ર રીતે વધીને 2024 માં 3.0 થયો હતો.
- નીતિ આયોગ સેવા નિકાસને મજબૂત કરવા માટે નિયમનકારી સુમેળ, વ્યાપક મ્યુચ્યુઅલ રિકોગ્નિશન એગ્રીમેન્ટ્સ અને કન્ટીન્યુઅસ પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટની ભલામણ કરે છે.
ચર્ચામાં શા માટે?
- નીતિ આયોગ દ્વારા ઇન્ડિયાઝ સર્વિસિઝ સેક્ટર: ઇનસાઇટ્સ ઓન રેગ્યુલેટરી રિજીમ ઇન પ્રોફેશનલ સર્વિસિઝ શીર્ષક હેઠળ એક વિગતવાર અહેવાલ બહાર પાડવામાં આવ્યો છે.
- આ અહેવાલ ભારતમાં જ્ઞાન-સઘન પ્રોફેશનલ સેવાઓનું નિયંત્રણ કરતા નિયમનકારી માળખાનું વિશ્લેષણ કરે છે.
- તેનો ઉદ્દેશ્ય માળખાકીય અવરોધોની ઓળખ કરવાનો અને સેવા ક્ષેત્રે ભારતની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો છે.
કાર્યકારી સારાંશ
- ભારતમાં મુખ્ય પ્રોફેશનલ સેવાઓમાં નિયમનકારી વિભાજન અને અસમાન નિયંત્રણો જોવા મળે છે.
- આ મર્યાદાઓ કાનૂની, એકાઉન્ટિંગ, આર્કિટેક્ચરલ, એન્જિનિયરિંગ અને હેલ્થકેર સેવાઓને અસર કરે છે.
- વર્તમાન નિયમો વ્યાવસાયિક ગતિશીલતાને સીમિત કરે છે અને ભારતની એકંદર વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા ઘટાડે છે.
- અહેવાલમાં નિયમોનું સુમેળ સાધવાની, વ્યાપક મ્યુચ્યુઅલ રિકોગ્નિશન એગ્રીમેન્ટ્સ (MRA) ની વાટાઘાટો કરવાની અને આધુનિક વ્યાપારિક માળખાને મંજૂરી આપવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે.
- કન્ટીન્યુઅસ પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટ લાગુ કરવાથી અને ઉભરતી ટેકનોલોજી અપનાવવાથી ઉચ્ચ-કુશળ નોકરીઓ અને સેવાઓની નિકાસનો વિસ્તાર થશે.
ભારતના પ્રોફેશનલ સર્વિસિઝ સેક્ટર પરના મુખ્ય નિષ્કર્ષો
- FY24 માં ભારતના ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP) અને ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં સેવા ક્ષેત્રનો ફાળો લગભગ 55% હતો.
- 2011-12 થી 2023-24 દરમિયાન સેવા ક્ષેત્રનો ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) લગભગ 7% રહ્યો હતો.
- આ ક્ષેત્ર ભારતમાં કુલ રોજગારીના લગભગ 30% પૂરી પાડે છે.
- ભારતમાં સીધા વિદેશી રોકાણ (FDI) ના પ્રવાહમાં સેવા ક્ષેત્ર ટોચનું પ્રાપ્તકર્તા ક્ષેત્ર રહ્યું છે.
- 2024-25 માં કુલ સેવા નિકાસમાં પ્રોફેશનલ અને મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટિંગ સેવાઓનો હિસ્સો લગભગ 20% હતો.
- FY15 અને FY25 વચ્ચે કન્સલ્ટિંગ નિકાસની આવકમાં 18% ના ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દરે વધારો થયો હતો.
- પ્રોફેશનલ કન્સલ્ટિંગમાં ભારતનો રિવિલ્ડ કમ્પેરેટિવ એડવાન્ટેજ (RCA) સ્કોર 2005 માં 0.95 થી વધીને 2024 માં 3.0 થયો છે.
- 1 થી વધુ રિવિલ્ડ કમ્પેરેટિવ એડવાન્ટેજ સ્કોર મજબૂત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મક ધાર દર્શાવે છે.
- ભારત વૈશ્વિક સ્તરે 7મો સૌથી મોટો સેવા નિકાસકાર દેશ છે, જે 2024 માં વિશ્વની કુલ સેવા નિકાસમાં 4.3% હિસ્સો ધરાવે છે.
- આ વૈશ્વિક બજાર હિસ્સો 2005 માં નોંધાયેલા 2% ની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે.
- કંપનીઝ એક્ટ, 2013 અને LLP એક્ટ, 2008 જેવા સામાન્ય ક્રોસ-સેક્ટરલ કાયદાઓ તમામ સ્થાનિક વ્યવસાયોનું સંચાલન કરે છે.
OECD સર્વિસિઝ ટ્રેડ રેસ્ટ્રિક્ટિવનેસ ઇન્ડેક્સ રેન્કિંગ
- OECD સર્વિસિઝ ટ્રેડ રેસ્ટ્રિક્ટિવનેસ ઇન્ડેક્સ 51 દેશોના 22 ક્ષેત્રોમાં નિયમનકારી વેપાર અવરોધોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
- ઇન્ડેક્સના વાર્ષિક અપડેટ્સ દેશોને નિયમોનું મૂલ્યાંકન કરવા, માળખાકીય મુશ્કેલીઓ ઓળખવા અને સુધારાની પ્રગતિ માપવા સક્ષમ બનાવે છે.
- ભારતની આર્કિટેક્ચરલ સેવાઓ વૈશ્વિક સ્તરે બીજી સૌથી વધુ પ્રતિબંધિત વ્યવસ્થા તરીકે ક્રમાંકિત છે.
- મૂલ્યાંકન કરાયેલા દેશોમાં ભારતમાં કાનૂની સેવાઓ 3જી સૌથી વધુ પ્રતિબંધિત તરીકે ક્રમાંકિત છે.
- ભારતમાં એકાઉન્ટિંગ સેવાઓ વૈશ્વિક સ્તરે 4થી સૌથી વધુ પ્રતિબંધિત તરીકે ક્રમાંકિત છે.
- એન્જિનિયરિંગ સેવાઓ પ્રતિબંધોમાં 38મા ક્રમે છે, જે પ્રમાણમાં ઉદાર નિયમનકારી માળખા હેઠળ કાર્ય કરે છે.
વૈશ્વિક વેપાર નિયમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાઓ
- જનરલ એગ્રીમેન્ટ ઓન ટ્રેડ ઇન સર્વિસિઝ (GATS) આંતરરાષ્ટ્રીય સેવા વેપારને ચાર અલગ-અલગ મોડ્સમાં વર્ગીકૃત કરે છે.
- મોડ 1 ક્રોસ-બોર્ડર સપ્લાય, મોડ 2 વિદેશમાં વપરાશ, મોડ 3 વ્યાપારી હાજરી અને મોડ 4 કુદરતી વ્યક્તિઓની હાજરી આવરી લે છે.
- ભારતે કાનૂની અને આર્કિટેક્ચરલ સેવાઓ માટે જનરલ એગ્રીમેન્ટ ઓન ટ્રેડ ઇન સર્વિસિઝ હેઠળ શૂન્ય પ્રતિબદ્ધતાઓ આપી છે.
- એન્જિનિયરિંગ સેવાઓમાં, ભારત મોડ 3 હેઠળ વિદેશી ઇક્વિટી ભાગીદારીને 51% સુધી સીમિત રાખે છે.
- ભારત WTO 2017 જોઈન્ટ ઇનિશિયેટિવ ઓન સર્વિસિઝ ડોમેસ્ટિક રેગ્યુલેશનનું હસ્તાક્ષરકર્તા નથી.
- ભારત હજુ પણ આ શિસ્ત ધોરણોથી લાભ મેળવે છે કારણ કે સહભાગી રાષ્ટ્રો તેને મોસ્ટ-ફેવર્ડ-નેશન (MFN) ના આધારે લાગુ કરે છે.
કાનૂની અને એકાઉન્ટિંગ ક્ષેત્રના પડકારો
- એડવોકેટ્સ એક્ટ, 1961 એડવોકેટ્સને માન્યતા આપે છે પરંતુ ઇન-હાઉસ કોર્પોરેટ કાનૂની ટીમો અને આઉટસોર્સિંગ કામદારોને સ્પષ્ટ માળખાની બહાર રાખે છે.
- વિદેશી પ્રેક્ટિસ સક્ષમ કરવા માટે ભારત પાસે વિદેશી કાનૂની સંસ્થાઓ સાથે મ્યુચ્યુઅલ રિકોગ્નિશન એગ્રીમેન્ટ્સનો અભાવ છે.
- બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા અને બાર કાઉન્સિલ ઓફ ઇંગ્લેન્ડ એન્ડ વેલ્સ વચ્ચેનો મેમોરેન્ડમ પરસ્પર પ્રેક્ટિશનર ગતિશીલતાની મંજૂરી આપતો નથી.
- એડવોકેટ્સ એક્ટ, 1961 એડવોકેટ્સને બિન-કાયદાકીય વ્યાવસાયિકો સાથે કોર્પોરેટ માળખાં અથવા મલ્ટી-ડિશિપ્લિનરી પ્રેક્ટિસ બનાવતા અટકાવે છે.
- ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ્સ ઓફ ઇન્ડિયા (ICAI) અને નેશનલ ફાઇનાન્સિયલ રિપોર્ટિંગ ઓથોરિટી (NFRA) દ્વારા બેવડી દેખરેખ ક્ષેત્રાધિકારના મુદ્દાઓ ઊભા કરે છે.
- વિદેશી એકાઉન્ટન્ટ્સ ICAI માં નોંધણી કરાવ્યા વિના અથવા ભારતીય ફર્મ સાથે જોડાયા વિના સ્વતંત્ર રીતે પ્રેક્ટિસ કરી શકતા નથી.
- બુકકીપિંગ સેવાઓમાં પ્રવેશની લાયકાતો, વ્યાવસાયિક નૈતિકતા અને રેકોર્ડ રાખવા માટે સમર્પિત નિયમનકારી માળખાનો અભાવ છે.
આર્કિટેક્ચરલ, એન્જિનિયરિંગ અને હેલ્થકેર પડકારો
- આર્કિટેક્ટ્સ એક્ટ, 1972 આર્કિટેક્ચરનું નિયમન કરે છે, જ્યારે સિવિલ એન્જિનિયરિંગ પ્રેક્ટિસમાં વ્યાપક રાષ્ટ્રીય વૈધાનિક માળખાનો અભાવ છે.
- પ્રસ્તાવિત એન્જિનિયર્સ બિલ સંસદમાં બાકી છે, જેથી AICTE વ્યાવસાયિક પ્રેક્ટિસના બદલે મુખ્યત્વે શિક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- સ્પષ્ટ એન્જિનિયરિંગ માળખાની ગેરહાજરી આર્કિટેક્ટ્સ સાથે કાર્યાત્મક ઓવરલેપ બનાવે છે અને એકંદર વ્યાવસાયિક જવાબદારી ઘટાડે છે.
- નોંધાયેલ આર્કિટેક્ટ્સ માત્ર એકમાત્ર માલિક અથવા ભાગીદારી તરીકે જ કામ કરી શકે છે, જે તેમના વ્યવસાયિક વિકાસને મર્યાદિત કરે છે.
- આર્કિટેક્ટ્સે તેમની અતિ-આવશ્યક કાઉન્સિલ ઓફ આર્કિટેક્ચર નોંધણી સાથે રાજ્ય કક્ષાએ બેવડી નોંધણીની અડચણોનો સામનો કરવો પડે છે.
- આરોગ્ય સંભાળમાં, ક્ષેત્રાધિકાર આયુષ મંત્રાલય, નેશનલ કમિશન ફોર ઇન્ડિયન સિસ્ટમ ઓફ મેડિસિન અને રાજ્ય સંસ્થાઓ વચ્ચે વહેંચાયેલું છે.
- તબીબી વ્યાવસાયિકોએ સ્ટેટ મેડિકલ કાઉન્સિલમાં નોંધણી ટ્રાન્સફર કરવા માટે નો ઓબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ (NOC) મેળવવું પડે છે, જે આંતરરાજ્ય ગતિશીલતાને મર્યાદિત કરે છે.
- નેશનલ એક્ઝિટ ટેસ્ટ (NEXT) ના અમલીકરણમાં વિલંબ અને NCAHP એક્ટ, 2021 નું આંશિક કાર્યાત્મકતા ક્ષમતાના માનકીકરણને ધીમું કરે છે.
આગળનો રાહ અને ભલામણો
- નિયમિતપણે કૌશલ્યો અપડેટ કરવા માટે તમામ વ્યવસાયોમાં લાગુ કરી શકાય તેવી કન્ટીન્યુઅસ પ્રોફેશનલ ડેવલપમેન્ટ કલાક સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી.
- સ્પષ્ટ લાયસન્સિંગ નિયમો પ્રકાશિત કરીને, પ્રોસેસિંગની ચોક્કસ સમયસીમા નક્કી કરીને અને સરળ અપીલ વિકલ્પો આપીને નિયમનકારી પારદર્શિતામાં સુધારો કરવો.
- સિંગલ-વિન્ડો સ્ટેકહોલ્ડર જોડાણ માટે મલેશિયાના યુનિફાઇડ પબ્લિક કન્સલ્ટેશન પોર્ટલ જેવી શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અપનાવવી.
- સ્થાનિક સંસ્થાઓને વૈશ્વિક માન્યતા કરારોની વાટાઘાટો કરવામાં મદદ કરવા માટે ઓસ્ટ્રેલિયાના DFAT પ્રોફેશનલ સર્વિસિઝ એન્ડ મ્યુચ્યુઅલ રિકોગ્નિશન યુનિટ મોડેલનું અનુકરણ કરવું.
- પ્રોફેશનલ સેવાઓને વ્યૂહાત્મક ટેકનોલોજી એડવાઇઝરી અને જટિલ એન્જિનિયરિંગ ડિઝાઇન જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્ય, જ્ઞાન-સઘન ક્ષેત્રો તરફ વાળવી.
- ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતી સેવાઓની નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 1.9 મિલિયન થી વધુ કર્મચારીઓને રોજગારી આપતા ભારતના 1,700 ગ્લોબલ કેપેબિલિટી સેન્ટર્સનો ઉપયોગ કરવો.
- WEF ફ્યુચર ઓફ જોબ્સ રિપોર્ટ 2025 માં દર્શાવ્યા મુજબ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ગ્રીન ફાઇનાન્સ અને સપ્લાય ચેઇન પુનર્ગઠન માટે સંસ્થાકીય સજ્જતા કેળવવી.
પ્રોફેશનલ સેવાઓનો ઐતિહાસિક વિકાસ
- ધર્મશાસ્ત્ર અને અર્થશાસ્ત્ર જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોએ કુશળ વ્યવસાયો માટે નૈતિક માપદંડો નિર્ધારિત કર્યા હતા.
- પ્રારંભિક તબીબી પદ્ધતિઓ ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતા માં વર્ણવેલ સિદ્ધાંતોને અનુસરતી હતી.
- પ્રાચીન કાનૂની આચરણ મનુસ્મૃતિ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ દ્વારા સંચાલિત હતું, જ્યારે શિલ્પશાસ્ત્ર આર્કિટેક્ચરનું માર્ગદર્શન કરતું હતું.
- મૌર્ય અને ગુપ્ત યુગ દરમિયાન શ્રેણીઓ તરીકે ઓળખાતા વેપારી મહાજનો પ્રારંભિક નિયમનકારી સંસ્થાઓ તરીકે સેવા આપતા હતા.
- બ્રિટિશ શાસને 1726 માં મેયર્સ કોર્ટ અને 1773 માં સુપ્રીમ કોર્ટ ઓફ જ્યુડિકેચર દ્વારા કોમન-લો કોર્ટ અને પશ્ચિમી લાયસન્સિંગની રજૂઆત કરી.
- સ્વતંત્રતા પછીનું માળખું એડવોકેટ્સ એક્ટ, 1961 જેવા કાયદાઓ અને ભોર સમિતિ ની ભલામણો દ્વારા ઘડવામાં આવ્યું હતું.
નિષ્કર્ષ
- નીતિ આયોગનો અહેવાલ પ્રોફેશનલ સર્વિસ નિયમોમાં માળખાકીય મુદાઓને ઉજાગર કરતા પૃથ્થકરણત્મક નિદાન તરીકે સેવા આપે છે.
- નિયમોનું સંતુલન, પરસ્પર માન્યતા કરારોનો વિસ્તાર અને આધુનિક કોર્પોરેટ માળખાં અપનાવવાથી સેવાઓના વેપારનો વિસ્તાર થશે.
- પ્રોફેશનલ ક્ષેત્રમાં સુધારા કરવાથી ઉચ્ચ-કુશળ રોજગારને પ્રોત્સાહન મળશે અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને ટેકો મળશે.