નેશનલ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI): હવાના ગુણવત્તાના ધોરણોની સમજ
#GS-3 #પર્યાવરણ #પ્રદૂષણ #નેશનલ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ #CPCB #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- MoEFCC દ્વારા 17 સપ્ટેમ્બર 2014 ના રોજ Swachh Bharat Abhiyan હેઠળ ભારતનો National Air Quality Index (AQI) લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
- આ ઇન્ડેક્સ CPCB અને IIT Kanpur દ્વારા સંયુક્ત રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
- આ માપદંડ કુલ 8 પ્રદૂષકોનું મૂલ્યાંકન કરે છે, જેમાં PM10, PM2.5, NO2, SO2, CO, O3, NH3, અને Pb નો સમાવેશ થાય છે.
- ભારતમાં હવાની ગુણવત્તાને 6 અલગ-અલગ કલર કોડેડ કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવી છે, જે 0-50 (Good) થી શરૂ થઈને 401-500 (Severe) સુધી જાય છે.
- આપણા દેશમાં AQI ની મહત્તમ મર્યાદા 500 નક્કી કરાયેલી છે અને તે ખરાબમાં ખરાબ પ્રદૂષક આધારિત સ્કોર દર્શાવે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- દિવાળી પછી ફટાકડાના ધુમાડાને કારણે દિલ્હીમાં પ્રદૂષણ ખૂબ વધી ગયું અને સરકારી AQI 370 નોંધાયો.
- ખાનગી એપમાં કેટલીક જગ્યાએ પ્રદૂષણનો આંકડો 1,000 ની નજીક પહોંચી ગયો હતો.
નેશનલ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) વિશે
- National Air Quality Index (AQI) હવામાં રહેલા વિવિધ પ્રદૂષકોની જટિલ માહિતીને સરળ નંબર, રંગ અને સ્વાસ્થ્ય જોખમમાં બદલીને દર્શાવે છે.
પૃષ્ઠભૂમિ
- MoEFCC દ્વારા 17 સપ્ટેમ્બર 2014 ના રોજ Swachh Bharat Abhiyan હેઠળ દિલ્હીથી આ ઇન્ડેક્સ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
- CPCB દ્વારા IIT Kanpur અને પર્યાવરણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોની મદદથી આ માળખું તૈયાર કરાયું હતું.
AQI ની શ્રેણીઓ અને સ્વાસ્થ્ય પર અસરો
- ભારતમાં હવાની ગુણવત્તાને છ રંગીન વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવી છે, જેમાં 0 - 50 નો આંકડો Good (લીલો) ગણાય છે અને સ્વાસ્થ્ય પર નગણ્ય અસર કરે છે.
- Satisfactory શ્રેણી (આછો લીલો) 51 - 100 વચ્ચે રહે છે, જે સંવેદનશીલ લોકોને શ્વાસ લેવામાં સામાન્ય તકલીફ આપે છે.
- Moderate શ્રેણી (પીળો) 101 - 200 નો સ્કોર ધરાવે છે, જે અસ્થમા કે હૃદયની બીમારીવાળા લોકોને તકલીફ આપે છે.
- Poor શ્રેણી (ના રંગી) 201 - 300 ની વચ્ચે આવે છે, જેમાં લાંબો સમય બહાર રહેવાથી મોટાભાગના લોકોને શ્વાસની સમસ્યા થાય છે.
- Very Poor શ્રેણી (લાલ) 301 - 400 સુધી પહોંચે છે, જેનાથી શ્વાસ સંબંધિત ગંભીર બીમારીઓ થઈ શકે છે.
- Severe શ્રેણી (ઘેરો લાલ / મરૂન) 401 - 500 વચ્ચે હોય છે, જે સશક્ત લોકોને પણ અસર કરે છે અને દર્દીઓની સ્થિતિ વધારે બગાડે છે.
AQI ની મુખ્ય વિશેષતાઓ
- આ માપદંડમાં મુખ્ય આઠ પ્રદૂષકો ધ્યાને લેવાય છે: PM10, PM2.5, NO2, SO2, CO, O3, NH3, અને Pb.
- આખી હવાનો સ્કોર નક્કી કરવા સરેરાશ નથી કઢાતી, પણ જે પ્રદૂષકની સ્થિતિ સૌથી ખરાબ હોય તેનો આંકડો જ મુખ્ય AQI બને છે.
- ગણતરી કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ત્રણ પ્રદૂષકોના આંકડા જરૂરી છે, જેમાં PM2.5 અથવા PM10 માંથી એક હોવું ફરજિયાત છે.
- ભારતમાં સરકારી AQI ની મહત્તમ મર્યાદા 500 નક્કી કરેલી છે, ભલે હવામાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ તેનાથી પણ વધી જાય.