ભારતમાં મખાનાની ખેતી અને માર્કેટનો વિકાસ

#GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #ભૂગોળ #સંસાધનો #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #મખાનાની ખેતી #જીઆઈ ટેગ

મુખ્ય મુદ્દા

મખાના માર્કેટ 2029-30 સુધીમાં ₹11,000-₹12,000 કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જેને સપોર્ટ કરવા સરકારે ₹476.03 કરોડની યોજના અને રાષ્ટ્રીય મખાના બોર્ડ મંજૂર કર્યા છે.
ભારત વિશ્વના કુલ મખાના ઉત્પાદનમાં 85-90% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે, જેમાં એકલું બિહાર દેશના કુલ ઉત્પાદનનો લગભગ 90% હિસ્સો આપે છે.
મખાનામાં પ્લાન્ટ પ્રોટીન અને કેમ્પફેરોલ વિપુલ પ્રમાણમાં હોય છે, જ્યારે સ્વર્ણ વૈદેહી જેવી નવી જાતોએ ઉત્પાદકતા વધારીને 3.0 MT/ha સુધી પહોંચાડી છે.
વર્ષ 2022 માં મિથિલા મખાના ને જીઆઈ ટેગ (GI Tag) એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી તેની ઓળખ વધુ મજબૂત થઈ છે.

ભારતમાં મખાનાનું માર્કેટ ઝડપથી વધી રહ્યું છે અને 2029-30 સુધીમાં તે ₹11,000-₹12,000 કરોડ સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે.
દુનિયાભરમાં વધતી માંગ અને ખેતીની નવી તકનીકોના કારણે આ ક્ષેત્રમાં મોટો ઉછાળો આવી રહ્યો છે.
આ ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કેન્દ્ર સરકારે ₹476.03 કરોડની યોજનાને મંજૂરી આપી છે.
મખાના ખેડૂતોને મદદ કરવા અને પ્રોસેસિંગ વધારવા માટે સરકારે રાષ્ટ્રીય મખાના બોર્ડની સ્થાપના કરી છે.

મખાના (Euryale ferox) એ વોટર લીલી પરિવાર (Nymphaeaceae) નો એક કિંમતી જળચળ પાક છે.
આ છોડમાંથી મળતા સ્ટાર્ચયુક્ત બીજ જ એનો ખાવાલાયક ભાગ છે.
આ બીજને સૂકવીને, શેકીને અને ફોડીને સફેદ મખાના (જેને ફોક્સ નટ્સ પણ કહે છે) તૈયાર કરવામાં આવે છે.

મખાના મુખ્યત્વે ઓછા ઊંડાણવાળા મીઠા પાણીના જળાશયો, તળાવો અને ધીમો પ્રવાહ ધરાવતા પાણીમાં સારા પ્રમાણમાં થાય છે.
આ પાક માટે ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા તથા 1 થી 1.5 મીટર સુધીની પાણીની ઊંડાઈ જરૂરી છે.
તળાવના તળિયે કાળી કાંપવાળી અને સેન્દ્રિય તત્વોથી ભરપૂર માટી હોય ત્યારે આ પાક ઉત્તમ થાય છે.

આ છોડના પાંદડા 1-2 મીટર પહોળા અને કાંટાવાળા હોય છે, જેમાં 20-40 કડક કાળા બીજ ધરાવતા ફળ આવે છે.
મખાનામાં કેલરી અને ચરબી ઓછી હોય છે, પરંતુ પ્લાન્ટ પ્રોટીન, ફાઈબર, મેગ્નેશિયમ, પોટેશિયમ, આયર્ન અને કેલ્શિયમ વિપુલ પ્રમાણમાં મળે છે.
તેમાં કેમ્પફેરોલ જેવા એન્ટીઓક્સિડન્ટ હોય છે, જે શરીરના કોષોનું રક્ષણ કરે છે અને હૃદયને સ્વસ્થ રાખે છે.
મખાનાનો ગ્લાયકેમિક ઈન્ડેક્સ (GI) ઓછો હોય છે અને તે ગ્લુટેન-ફ્રી છે, તેથી ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે તે ઉત્તમ આહાર છે.
સ્વર્ણ વૈદેહી અને સબૌર મખાના-1 જેવી સુધારેલી જાતોના કારણે મખાનાનું ઉત્પાદન 1.5 MT/ha થી વધીને 2.5-3.0 MT/ha થઈ ગયું છે.

વિશ્વના કુલ ઉત્પાદનમાં ભારત 85-90% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે નેપાળ, બાંગ્લાદેશ, ચીન અને જાપાનમાં થોડા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન થાય છે.
ભારતમાં બિહાર રાજ્ય એકલું 90% મખાનાનું ઉત્પાદન કરે છે, જેમાં દરભંગા, મધુબની, પૂર્ણિયા અને કટિહાર મુખ્ય જિલ્લાઓ છે.
આ વિસ્તારના મખાનાની ગુણવત્તાને કારણે 2022 માં મિથિલા મખાના ને જીઆઈ ટેગ (GI Tag) આપવામાં આવ્યો હતો.
બિહાર ઉપરાંત પશ્ચિમ બંગાળ, અસમ, ઓડિશા અને મણિપુરના ભીના વિસ્તારોમાં પણ મખાનાની ખેતી થાય છે.