ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭ ના મુખ્ય પાસાં અને ઇતિહાસ
#જીએસ-૧ #ઇતિહાસ #આધુનિક ભારત #સ્વતંત્રતા સંગ્રામ #જીએસ-૨ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ ૧૯૪૭
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭ ને ૧૮ જુલાઈ ૧૯૪૭ ના રોજ શાહી મંજૂરી મળી અને તે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ થી અમલમાં આવ્યો.
- આ કાયદાએ ભારત પરના બ્રિટિશ સાર્વભૌમત્વનો અંત આણ્યો અને ભારત તથા પાકિસ્તાન નામના બે સ્વતંત્ર ડોમિનિયન બનાવ્યા.
- તેણે દેશી રજવાડાંઓ પરની બ્રિટિશ સર્વોપરિતા પૂરી કરી અને સર સાયરીલ રેડક્લિફ ના અધ્યક્ષપદે પંજાબ તથા બંગાળના ભાગલા માટે બાઉન્ડ્રી કમિશન ની રચના કરી.
- આ કાયદો લોર્ડ માઉન્ટબેટનની ૩ જૂન યોજના પર આધારિત હતો, જેણે બ્રિટિશ પ્રધાનમંત્રી ક્લેમેન્ટ એટલી ની જૂન ૧૯૪૮ સુધીની સત્તા હસ્તાંતરણની સમયસીમાને વહેલી કરી દીધી.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના ૮૦મા સ્વતંત્રતા દિવસ પ્રસંગે ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. આ કાયદાએ ભારતમાં બ્રિટિશ શાસનનો અંત આણ્યો અને ભારત તથા પાકિસ્તાન નામના બે સ્વતંત્ર ડોમિનિયન બનાવ્યા.
- બ્રિટિશ સંસદે આ કાયદો ૪ જુલાઈ ૧૯૪૭ ના રોજ પસાર કર્યો હતો. તેને ૧૮ જુલાઈ ૧૯૪૭ ના રોજ શાહી મંજૂરી મળી અને તે ૧૫ ઓગસ્ટ ૧૯૪૭ થી અમલમાં આવ્યો.
ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭ ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- બ્રિટિશ સાર્વભૌમત્વનો અંત: આ કાયદાએ ભારત પર બ્રિટનનો કાનૂની અધિકાર પૂરો કર્યો અને બ્રિટિશ રાજા પાસેથી ભારતના સમ્રાટ નો ખિતાબ પાછો ખેંચી લીધો.
- વાયસરોય પદની નાબૂદી: તેણે વાયસરોયનું પદ નાબૂદ કર્યું અને બંને નવા દેશો માટે અલગ-અલગ ગવર્નર-જનરલ ના પદની રચના કરી.
- બંધારણ સભાઓને સત્તા: આ કાયદાએ બંને દેશોની બંધારણ સભાઓ ને પોતાના બંધારણ ઘડવાની અને જૂના કોઈપણ કાયદામાં ફેરફાર કે રદ કરવાની સંપૂર્ણ સત્તા આપી.
- દેશી રજવાડાંઓ અંગે નિર્ણય: બ્રિટિશ સરકારે રજવાડાં પરથી પોતાની સર્વોપરિતા (Paramountcy) ઉઠાવી લીધી. તેનાથી રજવાડાંને ભારત કે પાકિસ્તાનમાં જોડાવાની અથવા સ્વતંત્ર રહેવાની છૂટ મળી.
- હંગામી બંધારણીય વ્યવસ્થા: નવું બંધારણ ન બને ત્યાં સુધી બંને દેશોને જરૂરી ફેરફારો સાથે ભારત સરકાર અધિનિયમ, ૧૯૩૫ ને હંગામી બંધારણ તરીકે વાપરવાની મંજૂરી અપાઈ.
- સરહદની નિમણૂક: પંજાબ અને બંગાળની સરહદો નક્કી કરવા માટે સર સાયરીલ રેડક્લિફ ના અધ્યક્ષપદે બાઉન્ડ્રી કમિશન ની રચના કરવામાં આવી.
- ભારત સચિવ પદ રદ: આ કાયદા વડે બ્રિટનમાં ચાલતું ભારત સચિવ (Secretary of State for India) નું પદ કાયમ માટે બંધ કરવામાં આવ્યું.
અધિનિયમની પૃષ્ઠભૂમિ
- આઝાદીની ચળવળ: અસહકાર આંદોલન અને હિંદ છોડો આંદોલન જેવા મોટા દેશવ્યાપી સંગ્રામોને કારણે ભારતમાંથી અંગ્રેજોને હટાવવાની માગણી ખૂબ તીવ્ર બની હતી.
- મુસ્લિમ લીગની માગ: ૧૯૪૦ ના લાહોર પ્રસ્તાવ પછી મુસ્લિમ લીગે અલગ દેશ પાકિસ્તાનની માગણી પર વધારે ભાર મૂક્યો.
- કેબિનેટ મિશનની નિષ્ફળતા: ૧૯૪૬ નું કેબિનેટ મિશન ભારતને એક અખંડ દેશ રાખવા માંગતું હતું, પરંતુ રાજકીય મતભેદો અને કોમી રમખાણોના કારણે તે નિષ્ફળ ગયું.
- એટલીની જાહેરાત: ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૭ માં બ્રિટિશ પ્રધાનમંત્રી ક્લેમેન્ટ એટલી એ જાહેરાત કરી કે બ્રિટન જૂન ૧૯૪૮ સુધીમાં ભારતને સંપૂર્ણ સત્તા સોંપી દેશે.
- માઉન્ટબેટન યોજના: લોર્ડ માઉન્ટબેટને ભાગલા માટે ૩ જૂન યોજના રજૂ કરી, જેને કોંગ્રેસ અને મુસ્લિમ લીગ બંનેએ સ્વીકારી લીધી. આ યોજના જ ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ૧૯૪૭ નો મુખ્ય આધાર બની.