ભારતની શાળા શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં બદલાવ: UDISE+ રિપોર્ટના તારણો
#GS-2 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #શિક્ષણ #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #GS-3 #અર્થતંત્ર #UDISE+ અહેવાલ
મુખ્ય મુદ્દા
- શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગે UDISE+ 2025-26 રિપોર્ટ જાહેર કર્યો છે, જેમાં 14.67 લાખ શાળાઓ, 1.03 કરોડ શિક્ષકો અને 24.72 કરોડ વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થાય છે.
- ભારતમાં શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર 24:1 થયો છે, જે NEP 2020 ના 30:1 ના લક્ષ્યાંકની અંદર છે.
- ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો 89.6% અને માધ્યમિક સ્તરે 71.7% થયો છે.
- શાળાઓમાં મૂળભૂત સુવિધાઓ સુધરી છે, જેમાં 99.5% શાળાઓમાં પીવાનું પાણી અને 98.5% શાળાઓમાં કન્યા શૌચાલય છે.
- શાળાઓમાં ડિજિટલ સુવિધા વધી છે, જેમાં 69.9% શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર અને 67.4% શાળાઓમાં ઇન્ટરનેટ પહોંચી ગયું છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- શિક્ષણ મંત્રાલયના શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગે નવો UDISE+ 2025-26 રિપોર્ટ બહાર પાડ્યો છે. આ અહેવાલમાં દેશની શાળા શિક્ષણ વ્યવસ્થાનું ઊંડું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
- આ અહેવાલ 14.67 લાખ શાળાઓ, 1.03 કરોડ શિક્ષકો અને 24.72 કરોડ વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી મેળવેલી માહિતી પર આધારિત છે.
મુખ્ય તારણો
- દેશમાં શિક્ષક-વિદ્યાર્થી ગુણોત્તર હવે 24:1 થયો છે, જે NEP 2020 ની 30:1 ની મર્યાદામાં છે. પાયાના શિક્ષણમાં દર 10 વિદ્યાર્થીએ એક શિક્ષક છે, જ્યારે માધ્યમિક સ્તરે દર 21 વિદ્યાર્થીએ એક શિક્ષક છે.
- ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળામાં ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો 89.6% અને માધ્યમિક શાળામાં 71.7% નોંધાયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે નાના ધોરણોમાં પ્રવેશ વધ્યો છે, પણ મોટા ધોરણોમાં હજુ સુધારો કરવાની જરૂર છે.
- પાયાના શિક્ષણમાં બાળકના શાળામાં ટકી રહેવાનો દર 98.5% છે, જ્યારે માધ્યમિક સ્તરે તે ઘટીને 51.9% થઈ જાય છે. પ્રાથમિકમાંથી માધ્યમિક શાળામાં જનારા વિદ્યાર્થીઓનું પ્રમાણ 88.3% છે.
- શાળાઓમાં અભ્યાસ છોડી દેનારા બાળકોનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. પ્રાથમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દર 1.8% અને માધ્યમિક સ્તરે 7% છે, પણ ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે તે સામાન્ય વધીને 3.6% થયો છે.
- એક જ શિક્ષક હોય તેવી શાળાઓની સંખ્યા 3% ઘટીને 1,00,843 થઈ છે. એક પણ વિદ્યાર્થી ન હોય તેવી શાળાઓ 29% ઘટીને 5,663 થઈ છે, જે સાધનોના યોગ્ય વપરાશનો નિર્દેશ કરે છે.
- દેશની શાળાઓમાં 48.4% છોકરીઓ અભ્યાસ કરે છે અને કુલ શિક્ષકોમાં 54.9% મહિલા શિક્ષકો છે. આ સિવાય, અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો 27.7% છે.
- શાળાઓમાં 95% વીજળી, 99.5% પીવાનું ચોખ્ખું પાણી, 98.5% કન્યા શૌચાલય અને 90.5% પુસ્તકાલયોની સુવિધા છે. ડિજિટલ સુવિધાની વાત કરીએ તો 69.9% શાળાઓમાં કોમ્પ્યુટર અને 67.4% શાળાઓમાં ઇન્ટરનેટ પહોંચી ગયું છે.
અહેવાલનું મહત્વ
- UDISE+ પ્લેટફોર્મ દરેક સ્થળની સચોટ માહિતી આપે છે. તેનાથી સરકારને યોજનાઓ બનાવવામાં, બજેટ ફાળવવામાં અને NEP 2020 ના કામકાજ પર નજર રાખવામાં મદદ મળે છે.
- શાળામાં ટકી રહેતા બાળકોનું વધતું પ્રમાણ, છોકરીઓની ભાગીદારી અને સારી સુવિધાઓ દર્શાવે છે કે શિક્ષણ વ્યવસ્થા વધુ સમાન અને સર્વસમાવેશી બની રહી છે.
- શાળાઓમાં ઇન્ટરનેટ અને પૂરતા શિક્ષકો મળવાથી ભણતરનું વાતાવરણ સુધરે છે. આનાથી દેશની ભવિષ્યની યુવા પેઢી તૈયાર કરવામાં મોટો ટેકો મળે છે.
સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા માટે ઉપયોગિતા
- GS પેપર-2 માં આ વિષય સરકારી નીતિઓ, સામાજિક ન્યાય અને શિક્ષણ તથા માનવ સંસાધન ના સંચાલન સાથે જોડાયેલો છે.
- GS પેપર-3 માં આ વિગત સર્વસમાવેશી વિકાસ, ડિજિટલ માળખું અને તકોની સમાનતા જેવા મુદ્દામાં કામ આવે છે.
- વિદ્યાર્થીઓ નિબંધ લેખનમાં માનવ મૂડી વિકાસ, સ્ત્રી-પુરુષ સમાનતા અને ડિજિટલ બદલાવ જેવા વિષયોમાં આ આંકડાનો ઉપયોગ કરી શકે છે.