સર્વિસ પ્રોડક્શન ઇન્ડેક્સ (ISP)
#અર્થવ્યવસ્થા #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #વિકાસ #GS-3
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- સાંકિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) જૂલાઈએ 2026 માં સર્વિસ પ્રોડક્શન ઇન્ડેક્સ (ISP) શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે.
- આ નવું સાધન સરકારને સેવા ક્ષેત્રના ટૂંકા ગાળાના બદલાવ પર નજર રાખવામાં મદદ કરશે.
સર્વિસ પ્રોડક્શન ઇન્ડેક્સ વિશે
- સર્વિસ પ્રોડક્શન ઇન્ડેક્સ (ISP) એક મહત્વપૂર્ણ આર્થિક સૂચક છે જે સેવા ક્ષેત્રના વાસ્તવિક ઉત્પાદનમાં થતા માસિક ફેરફારો માપે છે.
- આ સૂચકાંક ઉદ્યોગો માટે વપરાતા ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્શન (IIP) ની જેમ સેવા ક્ષેત્ર માટે કામ કરે છે.
- સાંકિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) આ ઇન્ડેક્સ તૈયાર કરે છે અને બહાર પાડે છે.
- તે ઇન્ડેક્સ ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પ્રોડક્શન (IIP) ની સાથે મળીને અર્થવ્યવસ્થાની ઝડપી ગતિવિધિઓ પર નજર રાખે છે.
- તે નીતિ ઘડનારાઓને સમયસર ડેટા પૂરો પાડે છે જેથી યોગ્ય નિર્ણયો લઈ શકાય અને આર્થિક અનુમાનો લગાવી શકાય.
- આ ક્ષેત્રે 2013-14 થી ભારત ના કુલ મૂલ્ય વર્ધનમાં 50% કરતાં વધુ યોગદાન આપ્યું છે.
ગણતરીની પદ્ધતિ
- આ ઇન્ડેક્સ બનાવવા માટે સરકાર ત્રણ મુખ્ય સ્ત્રોતોમાંથી ડેટા ભેગો કરે છે.
- તે GST ના ફોર્મમાંથી આંકડા લઈને વાસ્તવિક ટર્નઓવર માપે છે.
- તે વિમાન, રેલવે, બેંક અને વીમા ક્ષેત્રના સરકારી રેકોર્ડનો ઉપયોગ કરે છે.
- તે બિન-સરકારી આરોગ્ય અને શિક્ષણ ક્ષેત્રો માટે ASISSE સર્વેક્ષણના અંદાજોનો ઉપયોગ કરે છે.
- ચલણના આંકડાઓને વાસ્તવિક વોલ્યુમમાં ફેરવવા માટે ખાસ ભાવ સૂચકાંકનો ઉપયોગ થાય છે.
- જથ્થાબંધ વેપાર માટે Wholesale Price Index (WPI) અને બેંકિંગ માટે ગ્રાહક ભાવાંક વપરાય છે.
- રાષ્ટ્રીય ખાતાઓના આધારે દરેક ક્ષેત્રનું વજન નક્કી કરવામાં આવે છે.
- છેલ્લી ગણતરી માટે fixed-weight Laspeyres volume index ના સૂત્રનો ઉપયોગ થાય છે.
મુખ્ય વિશેષતાઓ
- આ શ્રેણી માટે આધાર વર્ષ તરીકે 2024-25 નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
- તે મુખ્યત્વે ઔપચારિક કોર્પોરેટ સેવા ક્ષેત્રને આવરી લે છે કારણ કે ડેટા GST નેટવર્કમાંથી લેવાય છે.
- તેમાં સરકારી વહીવટ, સંરક્ષણ અને બિન-સંગઠિત ક્ષેત્રોને બહાર રાખવામાં આવ્યા છે.
- આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રો ASISSE રિપોર્ટ આવ્યા પછી જોડવામાં આવશે.
- આ ઇન્ડેક્સ દર મહિને આશરે 60 દિવસ ના અંતરાલ સાથે દર મહિનાની 29મી તારીખે બહાર પાડવામાં આવશે.