જ્ઞાન ભારતમ મિશન અને હસ્તપ્રતોના ડિજિટાઇઝેશનમાં સવાલો

જ્ઞાન ભારતમ મિશન અને હસ્તપ્રતોના ડિજિટાઇઝેશનમાં સવાલો

#GS-1 #સંસ્કૃતિ #વારસો #સાહિત્ય #સંસ્કૃતિ મંત્રાલય #જ્ઞાન ભારતમ મિશન

મુખ્ય મુદ્દા

  • સંસ્કૃતિ મંત્રાલય નું જ્ઞાન ભારતમ મિશન એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના (2024-31) છે. ₹482.85 કરોડ ના બજેટ સાથે તેનો લક્ષ્યાંક વર્ષ 2030 સુધીમાં 1 કરોડ હસ્તપ્રતોનું ડિજિટાઇઝેશન કરવાનો છે.
  • સંસ્કૃતિ સમિતિ એ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કારણ કે 31 માર્ચ 2027 સુધીમાં 20 લાખ ના લક્ષ્યાંક સામે અત્યાર સુધી માત્ર 7.5 લાખ હસ્તપ્રતો જ ડિજિટાઇઝ થઈ છે.
  • આ યોજના વર્ષ 2003 ના નેશનલ મિશન ફોર મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ પર આધારિત છે, જેણે કૃતિ સંપદા માં 44.07 લાખ હસ્તપ્રતો નોંધાવી હતી, અને હવે તે નેશનલ ડિજિટલ રિપોઝિટરી (NDR) બનાવશે.
  • આ મિશન સંશોધન અને વૈશ્વિક જ્ઞાન આદાન-પ્રદાન સાથે ભારતીય વારસાને જોડીને વારસો અને વિકાસ અને વિકસિત ભારત @2047 ના વિઝનને ટેકો આપે છે.

શા માટે ચર્ચામાં છે?

  • સંસદીય સ્થાયી સમિતિ (પરિવહન, પ્રવાસન અને સંસ્કૃતિ) એ જ્ઞાન ભારતમ મિશન હેઠળ પ્રાચીન હસ્તપ્રતોના ડિજિટાઇઝેશનની ધીમી ગતિ પર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
  • આ યોજના સંસ્કૃતિ મંત્રાલય નો એક મુખ્ય કાર્યક્રમ છે.
  • સંસદીય સમિતિના જણાવ્યા મુજબ અત્યાર સુધીમાં માત્ર 7.5 લાખ હસ્તપ્રતોનું જ ડિજિટાઇઝેશન થયું છે.
  • આ પરિસ્થિતિ સુધારવા માટે સરકારે 31 માર્ચ 2027 સુધીમાં 20 લાખ હસ્તપ્રતો પૂર્ણ કરવાનો વચગાળાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.

જ્ઞાન ભારતમ મિશન વિશે

  • સરકારે કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં જ્ઞાન ભારતમ મિશન ની જાહેરાત કરી હતી.
  • આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ ભારતની જૂની હસ્તપ્રતોને આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી સાચવીને લોકો સુધી પહોંચાડવાનો છે.
  • આ મિશનને વર્ષ 2024 થી 2031 સુધી માટે કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે મંજૂરી અપાઈ છે.
  • આ યોજના માટે સરકારે કુલ ₹482.85 કરોડ નું બજેટ ફાળવ્યું છે.

પૃષ્ઠભૂમિ

  • આ યોજના વર્ષ 2003 માં શરૂ થયેલા નેશનલ મિશન ફોર મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ્સ નું નવું સ્વરૂપ છે.
  • તે જૂના મિશન હેઠળ કૃતિ સંપદા રિપોઝિટરી માં 44.07 લાખ થી વધુ હસ્તપ્રતોની નોંધણી કરવામાં આવી હતી.

ડિજિટલ ડિપોઝિટરી અને લક્ષ્યો

  • આ મિશન હેઠળ એક નેશનલ ડિજિટલ રિપોઝિટરી (NDR) બનાવવામાં આવશે. જેનાથી દુનિયાભરના લોકો ભારતની પ્રાચીન હસ્તપ્રતો જોઈ શકશે.
  • સરકારે વર્ષ 2030 સુધીમાં 1 કરોડ હસ્તપ્રતોને ડિજિટલ કરવાનો મોટો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે.

મહત્વ

  • જ્ઞાન ભારતમ મિશન આપણી જૂની હસ્તપ્રતોને શિક્ષણ, સંશોધન અને ડિજિટલ માધ્યમો સાથે જોડે છે.
  • આ પગલું વારસો અને વિકાસ તથા વિકસિત ભારત @2047 ના સ્વપ્નને પૂરું કરવામાં મદદ કરશે.