યુફ્રેટીસ નદીની ભૂસ્તરીય રચના અને ઇતિહાસ

#જીએસ-1 #ભૂગોળ #ભૌતિક ભૂગોળ #ઇતિહાસ #પ્રાચીન ભારત #પર્યાવરણ

શા માટે ચર્ચામાં છે?

તાજેતરમાં Nature Geoscience જર્નલમાં એક અભ્યાસ પ્રકાશીત થયો છે. આ અભ્યાસ જણાવે છે કે યુફ્રેટીસ નદી ની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ હતી.
વૈજ્ઞાનિકોએ સેસ્મિક ઇમેજિંગ અને ભૂસ્તરીય ડેટાનો ઉપયોગ કરીને આ મોટી નદીનો ઇતિહાસ શોધી કાઢ્યો છે.

દક્ષિણપશ્ચિમ એશિયામાં યુફ્રેટીસ સૌથી લાંબી અને ઐતિહાસિક રીતે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ નદી છે.
તેની સાથે ટાઇગ્રીસ નદી પણ વહે છે. આ બંને નદીઓ પ્રાચીન મેસોપોટેમિયા પ્રદેશ બનાવે છે, જેને માનવ સભ્યતાનું મુખ્ય પાલણું માનવામાં આવે છે.

આ નદી દક્ષિણ તુર્કીના પહાડી વિસ્તારો એટલે કે ટૌરસ પર્વતમાળા માંથી નીકળે છે.
તે કરાસુ અને મુરાત નદીઓ ભેગી થવાથી બને છે.
આ નદી ટુર્કી, સિરિયા અને ઇરાક એ ત્રણ દેશોમાંથી પસાર થઈને આશરે ~1,700-mile (2,800 km) લાંબો ર્મા કાપે છે.
ટુર્કી માં ઊંચા પર્વતો પરથી પાણી ભેગું થઈને નદી આગળ વધે છે.
સિરિયા માં તે ઉત્તર અને પૂર્વના રણ વિસ્તારોમાંથી વહે છે.
ઇરાક માં તે મેદાની અને કાંપવાળા પ્રદેશોમાંથી સફર કરે છે.
ઇરાકના બસરા શહેર પાસે યુફ્રેટીસ અને ટાઇગ્રીસ નદીઓ ભેગી મળીને શટ અલ-અબ ડેલ્ટા બનાવે છે અને પછી પર્શિયન અખાત માં ઠલવાય છે.

પૂર્વ એનાટોલિયામાં પ્લેટોની હલચલને કારણે જૂની નદીઓનો માર્ગ બદલાયો અને મુરાત તથા કરાસુ મળીને આધુનિક યુફ્રેટીસ બની.
સંશોધકોએ જમીન નીચે દટાયેલી નદીઓ અને કાંપને જોવા માટે 2D and 3D seismic imaging નો ઉપયોગ કર્યો હતો.
આ તકનીકની મદદથી વૈજ્ઞાનિકોએ નદીનો 5-million-year જૂનો ભૂસ્તરીય ઇતિહાસ જાણી લીધો છે.
પ્રાચીન સમયમાં આ નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ આજ કરતા ઘણો વધારે હતો.
પૂરાતત્વીય સમયમાં તેનો પાણીનો પ્રવાહ આધુનિક નાઇલ નદી કરતા પણ વધારે હતો.
એનાટોલિયાના ઊંચા પ્રદેશોમાંથી આવેલો ભારે કાંપ ધીમે ધીમે પર્શિયન અખાત ના ખાડામાં ભરાઈ ગયો.
આ કાંપને કારણે મેસોપોટેમિયાના ફળદ્રુપ મેદાનો બન્યા.

આ નદીએ ખેતી માટે પાણી પૂરું પાડ્યું, જેના કારણે ઉરુક, બેબીલોન, ઉર અને મારી જેવી પ્રાચીન સભ્યતાઓ વિકસી શકી.
નદીના કિનારે થયેલા અનાજના વધારાના ઉત્પાદનને સંભાળવા માટે દુનિયાની સૌથી પહેલી લિપિ એટલે કે ક્યુનિફોર્મ ની શરૂઆત થઈ.
આજે પણ આ નદી ટુર્કી, સિરિયા અને ઇરાક ના લાખો લોકો માટે સિંચાઈ, પીવાનું પાણી અને વીજળી મેળવવાનું મુખ્ય સાધન છે.