ગુજરાતમાં ડોલ્ફિન સંરક્ષણ અને દરિયાઈ જૈવવિવિધતા
#GS-3 #पर्यावरण #जैव विविधता #वन्य जीव #भूगोल #गुजरात #વર્તમાન પ્રવાહો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ગુજરાતમાં તેની 4,087-કિમી લાંબી દરિયાઈ પટ્ટી પર 680 થી વધુ ડોલ્ફિન નોંધાઈ છે. આ સર્વે દરિયાઈ જૈવવિવિધતાના સંરક્ષણમાં રાજ્યના વધતા મહત્વને દર્શાવે છે.
ડોલ્ફિન સર્વે અને નિવાસસ્થાનની વિગતો
- તાજેતરના દરિયાઈ સર્વેક્ષણમાં ગુજરાતના મુખ્ય તટીય વિસ્તારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. કચ્છના અખાત મુખ્ય ડોલ્ફિન નિવાસસ્થાન તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.
- મરિન નેશનલ પાર્ક અને મરિન સેન્ચ્યુરી, કચ્છના દક્ષિણી અને ઉત્તરીય અખાત તથા ભાવનગર અને મોરબીના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ડોલ્ફિન જોવા મળી હતી. આ બાબત ગુજરાતના દરિયાકાંઠે તેમનો વ્યાપક ફેલાવો દર્શાવે છે.
ગુજરાતમાં જોવા મળતી ડોલ્ફિનની પ્રજાતિઓ
- ગુજરાતના દરિયાઈ પાણીમાં સામાન્ય રીતે ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિન જોવા મળે છે.
- ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન મોટે ભાગે ગ્રે રંગની હોય છે. તેમને પીઠ પર નાની ત્રિકાણાકાર ફિન હોય છે અને તે મેકેરેલ, મુલેટ તથા સાર્ડીન જેવી માછલીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
- બોટલનોઝ ડોલ્ફિન મજબૂત શરીર, ટૂંકી અને જાડી ચાંચ તથા હળવા નીચલા ભાગ ધરાવે છે. તે પોતાની બુદ્ધિમત્તા, સામાજિક વર્તણૂક અને વાતચીત કે શિકાર માટે અવાજના ઉપયોગ માટે જાણીતી છે.
વિતરણ અને નિવાસસ્થાન
- ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન દક્ષિણ આફ્રિકાથી લઈને પૂર્વ આફ્રિકાના દરિયાકાંઠે, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતના પશ્ચિમ કિનારા સુધી હિંદ મહાસાગર ના કાંઠાના પાણીમાં જોવા મળે છે. તે સામાન્ય રીતે છીછરા દરિયાકાંઠાના પાણી અને ખાડીઓમાં રહે છે.
- બોટલનોઝ ડોલ્ફિન દુનિયાભરના ઉષ્ણકટિબંધીય અને સમશીતોષ્ણ પાણીમાં રહે છે. તે બંદરો, લગૂન અને ખુલ્લા મહાસાગરોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.
સંરક્ષણ સ્થિતિ અને કાનૂની રક્ષણ
- ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન ને IUCN દ્વારા સંકટગ્રસ્ત (Endangered) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવી છે. કોમન બોટલનોઝ ડોલ્ફિન ઓછા જોખમમાં અને ઇન્ડો-પેસિફિક બોટલનોઝ ડોલ્ફિન જોખમ નજીક શ્રેણીમાં છે.
- ભારતમાં આ ડોલ્ફિનોને વાઇલ્ડલાઇફ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1972 ની અનુસૂચિ I હેઠળ કડક કાનૂની રક્ષણ મળે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિયમો હેઠળ, ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન ને CITES ના પરિશિષ્ટ I માં અને બોટલનોઝ ડોલ્ફિનને CITES ના પરિશિષ્ટ II માં સામેલ કરવામાં આવી છે.
પડકારો
- ઇન્ડો-પેસિફિક હંપબેક ડોલ્ફિન સામે પ્રદૂષણ, નિવાસસ્થાનનો નાશ, જહાજોની અવરજવર, પાણીની અંદરનો અવાજ અને માછીમારીની જાળમાં ફસાઈ જવું જેવા મોટા જોખમો છે.
- બોટલનોઝ ડોલ્ફિન સામે બાયકેચ, પ્રદૂષણ, નિવાસસ્થાનનું ધોવાણ, જહાજોની ટક્કર, પ્રવાસન દબાણ અને શિકારની અછત જેવા પડકારો છે.