કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કોમર્સ) (એમેન્ડમેન્ટ) રૂલ્સ, 2026 ની સંપૂર્ણ સમજ
#GS-2 #ગવર્નન્સ અને સામાજિક ન્યાય #સુશાસન (ગૂડ ગવર્નન્સ) #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #GS-3 #અર્થતંત્ર #ઈ-કોમર્સ #ગ્રાહક સુરક્ષા #ડાર્ક પેટર્ન્સ
મુખ્ય મુદ્દા
- ઉપભોક્તા બાબતોના વિભાગે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા, 2019 હેઠળ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કોમર્સ) (એમેન્ડમેન્ટ) રૂલ્સ, 2026 ની જાહેરાત કરી છે, જે 1 જાન્યુઆરી, 2027 થી અમલમાં આવશે.
- તમામ ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ્સે પોતાની ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલીને નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઈન (NCH) સાથે જોડવી પડશે અને સેલ દરમિયાન છેલ્લા 30 દિવસ નો સૌથી ઓછો ભાવ દર્શાવવો પડશે.
- પ્લેટફોર્મ્સે ગાઈડલાઈન્સ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ડાર્ક પેટર્ન્સ, 2023 નું પાલન કરવું પડશે, વાર્ષિક સેલ્ફ-ઓડિટ કરવું પડશે અને બિલમાં આપોઆપ વધારાના ચાર્જ ઉમેરવા પર પ્રતિબંધ રહેશે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ઉપભોક્તા બાબતોના વિભાગે કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન (ઈ-કોમર્સ) (એમેન્ડમેન્ટ) રૂલ્સ, 2026 બહાર પાડ્યા છે. આ નિયમો 1 જાન્યુઆરી, 2027 થી ડાર્ક પેટર્ન, સર્ચ મેનિપ્યુલેશન, ભાવની પારદર્શિતા અને ફરિયાદ નિવારણ પર કડક નિયંત્રણો મૂકે છે.
નિયમો અને તેના ઉદ્દેશ્યો વિશે
- સરકારે ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા, 2019 હેઠળ આ સુધારેલા નિયમો બહાર પાડ્યા છે. આ સુધારો ગ્રાહક સુરક્ષા (ઈ-કોમર્સ) નિયમો, 2020 માં બદલાવ કરીને ભારતની તમામ માર્કેટપ્લેસ અને ઈન્વેન્ટરી-આધારિત ડિજિટલ કંપનીઓને આવરી લે છે.
- આ નિયમોનો મુખ્ય હેતુ ઓનલાઈન ક્ષેત્રે થતી છેતરપિંડી રોકવાનો, પ્લેટફોર્મની પારદર્શિતા વધારવાનો, એલ્ગોરિધમની જવાબદારી નક્કી કરવાનો, મજબૂત ફરિયાદ નિવારણ તંત્ર ઊભું કરવાનો અને વેપારની સરળતા સાથે ગ્રાહક હિતનું રક્ષણ કરવાનો છે.
મુખ્ય ફીચર્સ અને જોગવાઈઓ
- તમામ ઈ-કોમર્સ કંપનીઓએ નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઈન (NCH) સાથે જોડાવું પડશે. આ નિર્ણયથી કંપનીઓની ફરિયાદ નિવારણ પ્રક્રિયા સીધી રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઈન સિસ્ટમ સાથે જોડાઈ જશે.
- ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મે ગ્રાહકની ફરિયાદ જે સ્વરૂપે ગ્રીવન્સ ઓફિસર દ્વારા નોંધવામાં આવી હોય, તેની આબેહૂબ નકલ ગ્રાહકને આપવી પડશે.
- કંપનીઓ ગ્રાહકોને ભ્રમિત કરવા પોતાના સર્ચ પરિણામોના એલ્ગોરિધમમાં ગરબડ કરી શકશે નહીં. આ ઉપરાંત, પૈસા આપીને પ્રમોટ કરેલી કે સ્પોન્સર્ડ વસ્તુઓ પર સ્પષ્ટ ટૅગ લગાવવું પડશે.
- જ્યારે પણ કોઈ ડિસ્કાઉન્ટ કે ભાવઘટાડો દર્શાવવામાં આવે, ત્યારે કંપનીએ ઘટેલો ભાવ અને જૂનો ભાવ બંને બતાવવા પડશે. અહીં જૂનો ભાવ એટલે છેલ્લા 30 દિવસ દરમિયાન આપેલો સૌથી ઓછો ભાવ ગણવામાં આવશે.
- ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ્સે ગાઈડલાઈન્સ ફોર પ્રિવેન્શન એન્ડ રેગ્યુલેશન ઓફ ડાર્ક પેટર્ન્સ, 2023 નું પાલન કરવું પડશે. તેમણે દર વર્ષે જાતે ઓડિટ કરવું પડશે અને આ અંગેનું પ્રમાણપત્ર પોતાની એપ કે વેબસાઈટ પર મૂકવું પડશે.
- ઓનલાઈન શોપિંગ સાઈટોએ સામાનની એક્સપાયરી તારીખ, રીટર્ન અને રીફંડની શરતો, વોરંટી, ડિલિવરીનો સમય અને પેમેન્ટ સંબંધિત બધી વિગતો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવી પડશે.
- ગ્રાહકની સ્પષ્ટ અને સ્વૈચ્છિક મંજૂરી વગર પ્લેટફોર્મ તેમના વ્યક્તિગત અથવા ઓનલાઈન વર્તણૂકના ડેટાનો ઉપયોગ કરી શકશે નહીં.
- મુખ્ય ખરીદી સાથે સંબંધ ન હોય તેવી વધારાની સેવાઓ માટેના ચાર્જ કંપનીઓ ગ્રાહકના બિલમાં પોતાની મેળે ઉમેરી શકશે નહીં.
- વિદેશથી આયાત કરેલી વસ્તુઓ માટે દેશનું નામ અને ભારતના સ્થાનિક આયાતકારની તમામ વિગતો સ્પષ્ટ બતાવવી ફરજિયાત રહેશે.
મહત્વ
- આ નવા નિયમો ખોટા ભાવો, છુપા ચાર્જ અને પક્ષપાતી એલ્ગોરિધમ પર રોક લગાવશે. તેનાથી બજારમાં સાચા ભાવો નક્કી થશે અને વ્યાપારીઓ વચ્ચે ન્યાયી સ્પર્ધા જળવાશે.
- ઈ-કોમર્સ અને ક્વિક-કોમર્સ ક્ષેત્રે પારદર્શિતા વધવાથી ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ મજબૂત થશે અને કંપનીઓની જવાબદારી ગ્રાહક અધિકારો સાથે સીધી જોડાશે.