એમોનિયા ગેસ લિકેજ અને તેના ગુણધર્મો
#GS-3 #અર્થવ્યવસ્થા #ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #પર્યાવરણ #પ્રદૂષણ
સંદર્ભ
- તામિલનાડુના તિરુવલ્લુર જિલ્લોમાં આવેલી સીફૂડ પ્રોસેસિંગ કંપનીમાં એમોનિયા ગેસ લિક થવાની દુર્ઘટના બની.
- આ અકસ્માતમાં ઓડિશાના બે કામદારોના મોત થયા અને ૬૦ કરતા વધુ લોકોને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા પડ્યા.
તે શું છે
- એમોનિયા (NH3) એ નાઇટ્રોજન અને હાઇડ્રોજનથી બનેલું અત્યંત સક્રિય રાસાયણિક સંયોજન છે.
- તે રંગહીન અને તીવ્ર વાસવાળો ગેસ છે જે કુદરતી રીતે કચરાના સડવાથી બને છે.
- તેના ઉપયોગી ગુણધર્મોને કારણે ઉદ્યોગોમાં તેનું મોટા પાયે ઉત્પાદન થાય છે.
એમોનિયાનું નિર્માણ
- કુદરતી રીતે નાઇટ્રોજન ચક્ર દરમિયાન છોડ અને પ્રાણીઓનો કચરો સડવાથી એમોનિયા બને છે.
- વેપારી ધોરણે એમોનિયા બનાવવા માટે હેબર-બોશ પ્રક્રિયા વપરાય છે જેમાં નાઇટ્રોજન અને હાઇડ્રોજન ભેગા કરાય છે.
- આ પ્રક્રિયા ૧૫૦ થી ૨૫૦ વાતાવરણ દબાણ અને ૪૦૦ થી ૫૦૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને લોખંડના ઉદ્દીપકની મદદથી થાય છે.
મુખ્ય રાસાયણિક અને ભૌતિક ગુણધર્મો
- એમોનિયાની ગંધ ખૂબ જ તીવ્ર હોય છે જે ઓછી માત્રામાં પણ સહેલાઈથી ઓળખી શકાય છે.
- તે પાણીમાં ઝડપથી ઓગળીને એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ બનાવે છે જે આંખ અને ત્વચાને નુકસાન કરે છે.
- દબાણ આપવાથી તે ઝડપથી પ્રવાહી બને છે અને ગરમી શોષવાની ક્ષમતા ધરાવતો હોવાથી રેફ્રિજરેટર જેવું કામ કરે છે.
- તે સળગે તેવો નથી પરંતુ બંધ જગ્યામાં તાંબા અને પીતળ જેવી ધાતુઓને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
એમોનિયાના મુખ્ય ઉપયોગો
- ઠંડા સ્ટોરેજ, બરફની ફેક્ટરીઓ અને ખોરાક પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સમાં શીતક તરીકે એમોનિયા વ્યાપકપણે વપરાય છે.
- તે યુરિયા અને અન્ય નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરો બનાવવા માટેનો મુખ્ય કાચો માલ છે.
- પ્લાસ્ટિક, વિસ્ફોટક સામગ્રી, કૃત્રિમ રેસા અને રંગો બનાવવા માટે એમોનિયા વપરાય છે.
- પાણીને શુદ્ધ કરવાના પ્લાન્ટ્સમાં અને સફાઈ કામ માટે એમોનિયાના પ્રવાહીનો ઉપયોગ થાય છે.