અરુણાચલ પ્રદેશમાં હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ અને વાઇટ-બેલીડ હેરોન પર તોળાતું સંકટ
#GS-3 #પર્યાવરણ #વન્યજીવન #જૈવવિવિધતા #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **અરુણાચલ પ્રદેશ**માં **લોહિત નદી** પર પ્રસ્તાવિત **1,200 MW હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ**ને કારણે **વાઇટ-બેલીડ હેરોન** પક્ષીના અસ્તિત્વ સામે મોટો ખતરો ઊભો થયો છે.
- આ પક્ષી હાલમાં વિશ્વના સૌથી દુર્લભ અને સૌથી વધુ જોખમ ધરાવતા પક્ષીઓમાંનું એક ગણાય છે.
વાઇટ-બેલીડ હેરોન વિશે
- **વાઇટ-બેલીડ હેરોન** (**Ardea insignis**) ને **ઇમ્પિરિયલ હેરોન** અથવા **ગ્રેટ વાઇટ-બેલીડ હેરોન** તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
- તે **Ardeidae પરિવાર**નું પક્ષી છે અને વિશ્વનો **બીજો સૌથી મોટો બગલો** ગણાય છે.
- તે **પૂર્વ હિમાલય**ની ઝડપથી વહેતી નદીઓ અને શાંત કાંઠાના જંગલો પર જ સંપૂર્ણપણે નિર્ભર રહે છે.
- આ પક્ષી દરિયાઈ સપાટીથી **1,500 મીટર** સુધીની ઊંચાઈએ નદીના છીછરા વહેણમાં રહેલી માછલીઓનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
શારીરિક અને વર્તણૂક સંબંધિત લાક્ષણિકતાઓ
- ઊંડા પાણીમાંથી માછલી પકડવા માટે તેની ગરદન લવચીક અને ચાંચ ધારદાર તથા કરવત જેવી હોય છે.
- તેના ટૂંકા પગ અને મજબૂત શરીર તેને ઝડપી પ્રવાહમાં સ્થિર રાખે છે, જ્યારે તેના લાંબા પંજા લપસણા પથ્થરો પર પકડ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
- લગભગ **4 ફૂટ** સુધીની ઊંચાઈ ધરાવતું આ પક્ષી માછલી નજીક આવે ત્યાં સુધી એકદમ સ્થિર ઊભું રહે છે અને તરત જ ઝડપી હુમલો કરે છે.
- તે મોટે ભાગે એકલું રહેવાનું પસંદ કરે છે, સવારે અને સાંજે ઊંડો અવાજ કરે છે અને ઊંચા વૃક્ષો પર પોતાના માળા બનાવે છે.
સંરક્ષણ સ્થિતિ અને વિતરણ
- **IUCN રેડ લિસ્ટ**માં તેને **ક્રિટિકલી એન્ડેન્જર્ડ** શ્રેણીમાં રાખવામાં આવ્યું છે, અને ભારતમાં **વન્યજીવ સંરક્ષણ કાયદો, 1972** ની **શિડ્યુલ-I** હેઠળ તેને સર્વોચ્ચ કાનૂની સુરક્ષા મળેલી છે.
- સમગ્ર વિશ્વમાં **ભૂતાન**, **ભારત**, **મ્યાનમાર**, **ચીન** અને **બાંગ્લાદેશ** મળીને કુદરતી વાતાવરણમાં **60 થી પણ ઓછા** પક્ષીઓ બચ્યા છે.
- વિશ્વની **લગભગ 45% વસ્તી** **ભૂતાન**માં છે, જ્યાં **3 થી 5 પ્રજનન જોડી** સક્રિય છે, જે આ પક્ષીઓનું મુખ્ય આશ્રયસ્થાન છે.
- આ પક્ષી **નેપાળ**માંથી સંપૂર્ણપણે લુપ્ત થઈ ચૂક્યું છે અને **બાંગ્લાદેશ**માં પણ તે લુપ્ત થઈ ગયું હોવાની સંભાવના છે.
- ભારતમાં માત્ર **6 થી 9 પક્ષીઓ** બચ્યા છે, જે મુખ્યત્વે **અરુણાચલ પ્રદેશ**ની **નોઆ-દિહિંગ નદી**, **લાહમ નદી** અને **લોહિત નદી** કિનારે જોવા મળે છે.
- ભારતની કુલ વસ્તીના **70%** પક્ષીઓ **લાહમ નદી**ના વિસ્તારમાં છે, અને પ્રોજેક્ટ સાઇટ નજીક આવેલું **વાલોંગ કેન્ટોનમેન્ટ** તેમનું જાણીતું પ્રજનન સ્થળ છે.
પારિસ્થિંતિક મહત્વ અને પડકારો
- આ પક્ષી **હિમાલયન મીઠા પાણીની નિવસનતંત્ર** માટે બાયો-ઇન્ડિકેટર છે, જે પાણીની ગુણવત્તા અને માછલીઓની સારી સંખ્યા દર્શાવે છે.
- હાઇડ્રોપાવર ડેમ નદીના કુદરતી વહેણને રોકે છે, રહેઠાણોનું વિભાજન કરે છે અને પાણીની ગુણવત્તા બગાડે છે, જેથી આ પક્ષીના ખોરાક પર માઠી અસર પડે છે.
- રહેઠાણોનો નાશ, શિકાર, માનવીય દખલગીરી અને ખૂબ જ મર્યાદિત જનીનિક વિવિધતા તેના લુપ્ત થવાના જોખમને વધારે છે.
આગળનો માર્ગ
- ભારત સરકારે આ લુપ્તપ્રાય પક્ષીઓને બચાવવા માટે ખાસ સંરક્ષણ અને પ્રજનન કેન્દ્રો શરૂ કરવાની જરૂર છે.
- ભારતે **ભૂતાન**ના સફળ મોડેલમાંથી શીખવું જોઈએ, જેણે આ સંકટગ્રસ્ત પક્ષીના ઇંડા સેવવા અને બચ્ચાઓને ઉછેરવા માટે વિશ્વનું પ્રથમ કેપ્ટિવ સેન્ટર શરૂ કર્યું છે.