ભારતમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #મૂળભૂત અધિકારો #વિરોધ પ્રદર્શનનો અધિકાર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) ના હજારો કાર્યકરો સંસદ ભવન તરફ માર્ચ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દિલ્હી પોલીસે આ મોટા વિરોધ પ્રદર્શનને અટકાવ્યું હતું.
વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર શું છે?
- વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર એ લોકશાહીનું એક મહત્વનું શસ્ત્ર છે. આના દ્વારા નાગરિકો ભેગા થઈને પોતાની ફરિયાદો રજૂ કરી શકે છે અને સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરી શકે છે. પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત નથી, કારણ કે સામાન્ય જનતાની સુરક્ષા અને શાંતિ જાળવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ઉદ્ભવ અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ
- ભારતની આઝાદીની લડતમાં સત્યાગ્રહ એટલે કે અહિંસક માર્ચ એક મુખ્ય હથિયાર હતું.
- દેશ આઝાદ થયા પછી બંધારણ ઘડવૈયાઓએ આ અધિકારને બંધારણમાં સ્થાન આપ્યું. આનાથી નાગરિકો ચૂંટણી સિવાયના સમયે પણ શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાનો અસંતોષ જાહેર કરી શકે છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ
- અનુચ્છેદ 19(1)(a) દરેક નાગરિકને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- અનુચ્છેદ 19(1)(b) નાગરિકોને હથિયારો વગર શાંતિપૂર્વક ભેગા થવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- અનુચ્છેદ 19(2) અને અનુચ્છેદ 19(3) હેઠળ સરકાર વિરોધ પ્રદર્શન પર વ્યાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકે છે. દેશની સાર્વભૌમત્વ, એકતા, સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે આ નિયમો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ચુકાદાઓ
- હિંમત લાલ કે. શાહ વિરુદ્ધ પોલીસ કમિશનર (1973) કેસમાં કોર્ટે કહ્યું કે શાંતિપૂર્વક ભેગા થવું લોકશાહી માટે જરૂરી છે. ટ્રાફિકનું સંચાલન કરવું યોગ્ય છે, પરંતુ વિરોધ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી શકાય નહીં.
- મજદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2018) કેસમાં કોર્ટે સંસદ અને સુપ્રીમ કોર્ટ જેવા મહત્વના સ્થળો આસપાસ વિરોધ કરવા માટે ચોક્કસ નિયમો બનાવ્યા અને લાઠી કે હથિયારો લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
- અમિત સાહની વિરુદ્ધ પોલીસ કમિશનર (2020) એટલે કે શાહીન બાગ કેસ માં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિરોધના નામે જાહેર રસ્તાઓ લાંબા સમય સુધી બંધ રાખી શકાય નહીં. પ્રદર્શન ફક્ત નક્કી કરેલી જગ્યાઓ પર જ થઈ શકે.
મુખ્ય કાનૂની અને વ્યવહારુ સુવિધાઓ
- કોઈપણ મોટું પ્રદર્શન કરતા પહેલા પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની મંજૂરી લેવી ફરજિયાત છે. આનાથી ટ્રાફિક અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવામાં મદદ મળે છે.
- આમજનતાને તકલીફ ન પડે તે માટે સ્થાનિક પ્રશાસને ચોક્કસ સ્થળો નક્કી કર્યા છે, જેમ કે નવી દિલ્હી માં જંતર મંતર અને રામલીલા મેદાન, તથા મુંબઈ માં આઝાદ મેદાન.
- શાંતિ ભંગ થવાનો ભય હોય ત્યારે પોલીસ ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 163 નો ઉપયોગ કરીને વગર મંજૂરીએ ભેગા થવા પર રોક લગાવી શકે છે.