ભારતમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર
#GS-2 #ભારતીય રાજવ્યવસ્થા અને બંધારણ #બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #મૂળભૂત અધિકારો #વિરોધ પ્રદર્શનનો અધિકાર
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP)** ના હજારો કાર્યકરો **સંસદ** ભવન તરફ માર્ચ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દિલ્હી પોલીસે આ મોટા વિરોધ પ્રદર્શનને અટકાવ્યું હતું.
વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર શું છે?
- વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર એ લોકશાહીનું એક મહત્વનું શસ્ત્ર છે. આના દ્વારા નાગરિકો ભેગા થઈને પોતાની ફરિયાદો રજૂ કરી શકે છે અને સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરી શકે છે. પરંતુ આ અધિકાર અમર્યાદિત નથી, કારણ કે સામાન્ય જનતાની સુરક્ષા અને શાંતિ જાળવવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
ઉદ્ભવ અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ
- ભારતની આઝાદીની લડતમાં **સત્યાગ્રહ** એટલે કે અહિંસક માર્ચ એક મુખ્ય હથિયાર હતું.
- દેશ આઝાદ થયા પછી બંધારણ ઘડવૈયાઓએ આ અધિકારને બંધારણમાં સ્થાન આપ્યું. આનાથી નાગરિકો ચૂંટણી સિવાયના સમયે પણ શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાનો અસંતોષ જાહેર કરી શકે છે.
બંધારણીય જોગવાઈઓ
- **અનુચ્છેદ 19(1)(a)** દરેક નાગરિકને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- **અનુચ્છેદ 19(1)(b)** નાગરિકોને હથિયારો વગર શાંતિપૂર્વક ભેગા થવાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે.
- **અનુચ્છેદ 19(2)** અને **અનુચ્છેદ 19(3)** હેઠળ સરકાર વિરોધ પ્રદર્શન પર વ્યાજબી નિયંત્રણો મૂકી શકે છે. દેશની સાર્વભૌમત્વ, એકતા, સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે આ નિયમો જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ચુકાદાઓ
- **હિંમત લાલ કે. શાહ વિરુદ્ધ પોલીસ કમિશનર (1973)** કેસમાં કોર્ટે કહ્યું કે શાંતિપૂર્વક ભેગા થવું લોકશાહી માટે જરૂરી છે. ટ્રાફિકનું સંચાલન કરવું યોગ્ય છે, પરંતુ વિરોધ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકી શકાય નહીં.
- **મજદૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2018)** કેસમાં કોર્ટે **સંસદ** અને **સુપ્રીમ કોર્ટ** જેવા મહત્વના સ્થળો આસપાસ વિરોધ કરવા માટે ચોક્કસ નિયમો બનાવ્યા અને લાઠી કે હથિયારો લાવવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
- **અમિત સાહની વિરુદ્ધ પોલીસ કમિશનર (2020)** એટલે કે **શાહીન બાગ કેસ** માં કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિરોધના નામે જાહેર રસ્તાઓ લાંબા સમય સુધી બંધ રાખી શકાય નહીં. પ્રદર્શન ફક્ત નક્કી કરેલી જગ્યાઓ પર જ થઈ શકે.
મુખ્ય કાનૂની અને વ્યવહારુ સુવિધાઓ
- કોઈપણ મોટું પ્રદર્શન કરતા પહેલા પોલીસ અને વહીવટીતંત્રની મંજૂરી લેવી ફરજિયાત છે. આનાથી ટ્રાફિક અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા જાળવવામાં મદદ મળે છે.
- આમજનતાને તકલીફ ન પડે તે માટે સ્થાનિક પ્રશાસને ચોક્કસ સ્થળો નક્કી કર્યા છે, જેમ કે **નવી દિલ્હી** માં **જંતર મંતર** અને **રામલીલા મેદાન**, તથા **મુંબઈ** માં **આઝાદ મેદાન**.
- શાંતિ ભંગ થવાનો ભય હોય ત્યારે પોલીસ **ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) ની કલમ 163** નો ઉપયોગ કરીને વગર મંજૂરીએ ભેગા થવા પર રોક લગાવી શકે છે.