પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ અને ભારતમાં તેનું કાનૂની સ્થાન
#GS-2 #GS-3 #ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થા અને બંધારણ #ન્યાયતંત્ર #કારોબારી #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #વર્તમાન બનાવો #રાષ્ટ્રીય #પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **પુણે પોલીસે** **કેતન અગ્રવાલ હત્યા કેસ**ના આરોપી પર પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ કરવા માટે અદાલત પાસે પરવાનગી માંગી છે.
- ભારતીય કાયદા મુજબ આરોપી વ્યક્તિ પોતાની સ્વેચ્છાએ સંમતિ આપે તો જ તેની પર પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ કરી શકાય છે.
પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ વિશે
- પોલીગ્રાફ ટેસ્ટ સામાન્ય રીતે 'લાઈ ડિટેક્ટર ટેસ્ટ' તરીકે ઓળખાય છે, જે પ્રશ્નોત્તરી દરમિયાન વ્યક્તિના શારીરિક સંકેતોને માપે છે.
- આ ટેસ્ટ એ મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે કે જૂઠ્ઠું બોલવાથી શરીરમાં અજાણતાં જ માનસિક તણાવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી શરીરની સામાન્ય પ્રક્રિયા બદલાય છે.
- તપાસકર્તાઓ નવા પુરાવા શોધવા, શંકાસ્પદ વ્યક્તિની દલીલ ચકાસવા અને તપાસને સાચી દિશામાં આગળ વધારવા માટે આ ટેસ્ટનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ટેસ્ટ કેવી રીતે કામ કરે છે?
- ટેસ્ટ શરૂ થાય તે પહેલાં, તપાસ કરનાર નિષ્ણાત શંકાસ્પદ વ્યક્તિને આખી પ્રક્રિયા સમજાવે છે અને તેનો ડર દૂર કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
- શરૂઆતમાં શંકાસ્પદ વ્યક્તિને સામાન્ય પ્રશ્નો પૂછીને તેના શ્વાસોચ્છવાસ, હૃદયના ધબકારા, બ્લડ પ્રેશર અને પરસેવાનું સામાન્ય સ્તર નોંધવામાં આવે છે.
- ત્યારબાદ નિષ્ણાત **બિનજરૂરી, નિયંત્રણકારી અને ગુના સંબંધિત પ્રશ્નો** પૂછે છે, જેથી સામાન્ય પ્રશ્નો અને ગુના સંબંધિત પ્રશ્નો વચ્ચેના શારીરિક ફેરફારોની સરખામણી કરી શકાય.
- છેલ્લે, ચાર્ટ પર નોંધાયેલા તરંગોનું પૃથ્થકરણ કરીને નિષ્ણાત નક્કી કરે છે કે વ્યક્તિ તણાવમાં છે કે નહીં, જે જૂઠ્ઠાણાનો સંકેત આપી શકે છે.
મુખ્ય તકનીકી લાક્ષણિકતાઓ
- છાતી અને પેટ પર લગાડેલી **ન્યુમોગ્રાફ ટ્યુબ** શ્વાસોચ્છવાસની ઝડપ અને ઊંડાઈ માપે છે, જેથી અચાનક થતા ફેરફાર જાણી શકાય.
- હાથ પર બાંધવામાં આવતું **કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર કફ** બ્લડ પ્રેશર, નાડીના ધબકારા અને હૃદયના ધબકારા પર સતત નજર રાખે છે.
- આંગળીઓ પર લગાડેલા **ગેલવેનિક સ્કિન રિસ્પોન્સ (GSR) સેન્સર** ત્વચાની વાહકતા માપે છે, જે માનસિક તણાવમાં પરસેવો થવાને કારણે વધી જાય છે.
- આંગળી કે કાનની બુટ પર લગાડેલું **ફોટોપ્લેથિસ્મોગ્રાફ (PPG)** ઇન્ફ્રારેડ સેન્સર તણાવ દરમિયાન લોહીના પરિભ્રમણમાં થતા ફેરફારને માપે છે.
મર્યાદાઓ
- આ ટેસ્ટની વૈજ્ઞાનિક વિશ્વસનીયતા સીમિત છે, કારણ કે તે જૂઠ્ઠું માપવાને બદલે માત્ર ગભરાટ કે તણાવના શારીરિક લક્ષણો માપે છે.
- આમાં નિર્દોષ વ્યક્તિ ગભરાઈ જવાથી દોષિત દેખાઈ શકે છે, જ્યારે ટેવાયેલો ગુનેગાર શાંત રહીને આ ટેસ્ટમાંથી બચી શકે છે.
- શંકાસ્પદ વ્યક્તિ શારીરિક કે માનસિક તકનીકો વાપરીને ટેસ્ટના પરિણામોને બદલી શકે છે, જેનાથી તેની ચોકસાઈ ઘટે છે.
- **સેલ્વી વિરુદ્ધ કર્ણાટક રાજ્ય (2010)** કેસમાં **સુપ્રીમ કોર્ટે** સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આરોપીની સ્વેચ્છિક સંમતિ વગર આ ટેસ્ટ ન થઈ શકે, અને **ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 27** હેઠળ મળેલા ભૌતિક પુરાવા સિવાય આ રિપોર્ટ અદાલતમાં સીધો પુરાવો ગણાતો નથી.