ભારતમાં વધતો ફુગાવો: કારણો, અસરો અને નીતિગત ઉપાયો
#GS-3 #અર્થતંત્ર #વિકાસ #કરવેરા #ફુગાવો / મોંઘવારી #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #નાણાકીય નીતિ #રાજકોષીય નીતિ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં જથ્થાબંધ ભાવ સૂચકાંક (WPI) આધારિત ફુગાવો વધીને લગભગ 10% સુધી પહોંચી ગયો છે, જે કોરોના કાળ સિવાય છેલ્લા એક દાયકામાં સૌથી મોટો વધારો છે.
- આ વધારો ગ્રાહકોની ખરીદી વધવાને કારણે નથી થયો, પરંતુ બળતણ, વીજળી અને કારખાનાની વસ્તુઓ મોંઘી થવાને કારણે થયો છે.
સંક્ષેપ
- મોંઘુ ક્રૂડ ઓઇલ, રૂ Cartપિયાનું ધોવાણ અને ખાધ્ય ચીજોની અછત જેવા કારણોથી ભાવ વધી રહ્યા છે, જેથી માત્ર રિઝર્વ બેંકના વ્યાજદર વધારવાથી આ સમસ્યા નહીં ઉકેલાય.
- ભાવબાંધણ માટે રિઝર્વ બેંકની નીતિ, સરકારી વેરામાં છૂટછાટ, અનાજના ગોડાઉનનું વ્યવસ્થાપન અને રિન્યુએબલ એનર્જીનો વપરાશ વધારવો જરૂરી છે.
ભારતમાં ફુગાવાની વર્તમાન સ્થિતિ
- જૂન 2026 માં રિટેલ ફુગાવો (CPI) વધીને 4.38% ની 18 મહિનાની ઊંચી સપાટીએ પહોંચ્યો હતો, જે RBI ના 2-6% ના લક્ષ્યાંકની અંદર છે.
- જથ્થાબંધ ફુગાવો (WPI) મે ના 9.68% થી વધીને જૂન 2026 માં 9.87% થયો, જેમાં બળતણ અને વીજળીમાં 27.41% નો મોટો વધારો જવાબદાર છે.
- ગ્રાહક ખાદ્ય ભાવ સૂચકાંક (CFPI) સતત 5-6% થી ઉપર રહે છે, કારણ કે અનાજ, કઠોળ અને શાકભાજીના ભાવમાં સતત વધઘટ થાય છે.
- કોર ઇન્ફ્લેશન એટલે કે બળતણ અને ખોરાક સિવાયની સેવાઓ જેવી કે પરિવહન, સારવાર અને શિક્ષણના ભાવ ઘટી રહ્યા નથી, જેથી RBI માટે વ્યાજદર ઘટાડવું મુશ્કેલ બન્યું છે.
- જથ્થાબંધ અને છૂટક ભાવ વચ્ચેનો તફાવત ઘટી રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે ઉત્પાદકો પોતાનો વધેલો ખર્ચ હવે સામાન્ય ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલી રહ્યા છે.
- હાલની મોંઘવારી માંગ વધવાથી નથી આવી, પરંતુ ઉત્પાદન અને માલસામાન પહોંચાડવાનો ખર્ચ વધી જવાથી આવી છે.
- WPI માં વધારાથી કારખાનાઓ અને ટ્રાન્સપોર્ટનો ખર્ચ વધી જાય છે, જેથી વેપારીઓ છૂટક દુકાનોમાં સામાન મોંઘો વેચે છે અને CPI વધી જાય છે.
- સેવાઓ અને અન્ય વસ્તુઓના ભાવ ઊંચા રહેવાથી RBI માટે વ્યાજદરમાં ફેરફાર કરવાની જગ્યા મર્યાદિત થઈ જાય છે.
વર્તમાન ફુગાવાના દબાણના મુખ્ય કારણો
- ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું લગભગ 90% ક્રૂડ ઓઇલ બહારના દેશોમાંથી ખરીદે છે, અને હોર્મુઝની સામુદ્રધૂની પાસે તણાવ વધતાં બ્રિન્ટ ક્રૂડ નો ભાવ પ્રતિ બેરલ 110 ડોલર ને પાર થઈ ગયો હતો.
- તેના લીધે જૂન 2026 માં ભારતનું આયાત બિલ વધીને 70.8 અબજ ડોલર થઈ ગયું, જેની સીધી અસર દેશના પરિવહન ખર્ચ પર પડી.
- ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો ઘટીને Rs 95-Rs 97 સુધી પહોંચી ગયો, જેનાથી વિદેશથી સામાન મંગાવવો વધુ મોંઘો બન્યો.
- રૂપિયો નબળો પડવાથી આયાતી ખાતર, કાચો માલ અને ઇલેક્ટ્રોનિક સાધનોના ઉતરાણ ભાવ વધી જાય છે.
- 2024 ની શ્રેણી મુજબ CPI બાસ્કેટ માં ખોરાક અને પીણાંનો હિસ્સો 36.75% છે, તેથી ખેતપેદાશમાં થોડી પણ અછત સર્જાય તો મોંઘવારી તરત વધી જાય છે.
- ચોમાસામાં વરસાદ ઓછો કે અનિયમિત થાય ત્યારે ચોમાસુ પાકના વાવેતર અને ઉત્પાદનને માઠી અસર થાય છે.
- એલ નિનો ની અસરથી ચોમાસું બગડતાં ખેત ઉત્પાદન ઘટ્યું છે, જે ખાદ્ય ચીજોના ભાવ વધારાનું મુખ્ય કારણ છે.
- ખેતીમાં ભાવની અનિશ્ચિતતાને લીધે કૉબવેબ ફિનોમિના એટલે કે ભાવમાં સતત ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળે છે, જેનાથી CFPI ઊંચો રહે છે.
- સરકારે દેશની ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD) નિયંત્રિત કરવા સોના-ચાંદી પરની આયાત ડ્યુટી 6% થી વધારીને 15% કરી હતી.
- પરંતુ દેશમાં સોના-ચાંદીની માંગ વધુ હોવાથી આ વધારાનો કર ગ્રાહકો પર નાખવામાં આવ્યો, જેથી વ્યક્તિગત વસ્તુઓ મોંઘી થઈ.
- જોકે કોમર્શિયલ ગેસ સિલિન્ડર ના ભાવ થોડા ઘટ્યા છે, પરંતુ પેટ્રોલ-ડીઝલ પરનો સરકારી ટેક્સ ઊંચો હોવાથી ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ ઘટતો નથી.
- વર્તમાન પરિસ્થિતિ ઉર્જિત પટેલ સમિતિ (2014) ની ભલામણ પર આધારિત ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) ની મર્યાદાઓ સ્પષ્ટ કરે છે.
- RBI વ્યાજદર વધારીને લોકોની ખરીદશક્તિ ઘટાડી શકે છે, પરંતુ તે તેલના વૈશ્વિક ભાવ કે દુષ્કાળ જેવા પુરવઠાના પ્રશ્નો ઉકેલી શકતી નથી.
વધતા ફુગાવાની અસરો
- ભારતમાં મોંઘવારીની સરખામણીએ કમાણી વધી નથી રહી, તેથી ભાવ વધારાને કારણે સામાન્ય લોકોની વાસ્તવિક ખરીદશક્તિ ઘટી રહી છે.
- સામાન્ય ઘરના ખર્ચમાં ખોરાક અને ઈંધણનો હિસ્સો 45% થી વધુ હોય છે, જેથી મોંઘવારીની સૌથી વધુ માઠી અસર ગરીબો અને ગ્રામીણ મજૂરો પર પડે છે.
- મોંઘવારી ઊંચી રહેવાને કારણે RBI વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરી શકતી નથી, જેથી બજારમાં નવી લોન મોંઘી રહે છે.
- લોન મોંઘી થવાથી કંપનીઓ નવા કારખાના કે વ્યાપારમાં રોકાણ ઘટાડે છે, જેનાથી દેશનો આર્થિક વિકાસ ધીમો પડે છે.
- ભાવ વધારાથી ગરીબોને મદદ કરવા સરકારે અનાજ અને ખાતર સબસિડી પાછળ વધુ પૈસા ખર્ચવા પડે છે, જેનાથી FRBM એક્ટ, 2003 હેઠળ બજેટ ખાધ કાબૂમાં રાખવી મુશ્કેલ બને છે.
- મોંઘુ તેલ મંગાવવાથી દેશની વેપાર ખાધ અને ચાલુ ખાતાની ખાધ (CAD) વધે છે, જેથી રૂપિયા પર દબાણ આવે છે.
પડકારો
- મોંઘવારી રોકવા માટે જો વ્યાજદરમાં બહુ વધારો કરવામાં આવે તો સ્ટેગફ્લેશન ની સ્થિતિ બની શકે છે, જ્યાં મોંઘવારી ઊંચી રહે છે પણ વિકાસ દર અટકી જાય છે અને બેરોજગારી વધે છે.
- ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) ના 4% ± 2% ના નિયમ મુજબ RBI એ ફુગાવો રોકવા જતાં આર્થિક વિકાસ દર જોખમાય નહીં તેનું ધ્યાન રાખવું પડે છે.
- જો RBI વ્યાજદર ન વધારે, તો વિદેશી રોકાણકારો પૈસા પાછા ખેંચી લે છે, જેનાથી રૂપિયો વધુ નબળો પડે છે અને આયાતી સામાન વધુ મોંઘો થાય છે.
- પેટ્રોલ-ડીઝલ પર ટેક્સ ઘટાડવાથી મોંઘવારીમાં રાહત મળે, પણ તેનાથી સરકારની કમાણી ઘટે છે અને સરકારી તિજોરી પર બોજ વધે છે.
- આજના આધુનિક યુગમાં પણ આપણી ખેતી ચોમાસાના વરસાદ પર નિર્ભર છે, જે ખેત ઉત્પાદનને હવામાન સામે જોખમી બનાવે છે.
- ખેત પેદાશો માટે યોગ્ય ગોડાઉન, અનાજ સાચવવાની વ્યવસ્થા અને કોલ્ડ ચેઇનનો અભાવ હોવાથી નાના સ્થાનિક પ્રશ્નો પણ દેશવ્યાપી મોંઘવારી બની જાય છે.
- ભારત પોતાના વપરાશનું 85-90% ક્રૂડ ઓઇલ અને મોટા પ્રમાણમાં તેલ-ખાતર આયાત કરે છે, જેથી બહારના દેશોના યુદ્ધ કે મંજૂરીઓની સીધી અસર આપણા ભાવ પર પડે છે.
આગળનો માર્ગ
- એન.કે. સિંહ સમિતિ (2017) ની ભલામણ મુજબ બજેટ ખાધ સાચવીને આવા મોંઘવારીના આંચકા સમયે સરકારી ખર્ચનું યોગ્ય આયોજન કરવું જોઈએ.
- શાંત કુમાર સમિતિ (2015) ના સૂચન મુજબ ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (FCI) માં સુધારા કરી અનાજની ખરીદી અને વહેંચણી વ્યવસ્થિત કરવી જોઈએ.
- સરકારે પ્રાઇસ સ્ટેબિલાઇઝેશન ફંડ (PSF) અને ઓપન માર્કેટ સેલ સ્કીમ (OMSS) નો ઉપયોગ કરીને શાકભાજી અને અનાજના ભાવ કાબૂમાં રાખવા જોઈએ.
- દલવાઈ સમિતિ (2018) ની ભલામણો મુજબ ટપક સિંચાઈ, ખેડૂત જૂથો (FPOs) અને કોલ્ડ સ્ટોરેજ વધારીને લણણી પછી થતું નુકસાન અટકાવવું જોઈએ.
- એમ.એસ. સ્વામિનાથન કમિશન ના સૂચાવ્યા મુજબ સિંચાઈ, જળ સંચય અને કૃષિ સંશોધનમાં સરકારી રોકાણ વધારવું જોઈએ.
- નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન અને નેશનલ ઇલેક્ટ્રિસિટી પ્લાન દ્વારા અલ્ટરનેટિવ એનર્જી વધારી આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી.
- નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ મિશન (NCMM) દ્વારા દેશમાં જરૂરી ખનિજોનું ઉત્પાદન વધારી ઉદ્યોગોનો ખર્ચ ઘટાડવો.
- પીએમ ગતિ શક્તિ અને નેશનલ લોજિસ્ટિક્સ પોલિસી હેઠળ રસ્તા, રેલવે અને ગોડાઉન સુધારીને સામાન એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવાનો ખર્ચ ઓછો કરવો.
નિષ્કર્ષ
- ફુગાવો કાબૂમાં રાખવા માટે ફક્ત RBI ની નાણાકીય નીતિ પર આધાર રાખી શકાય નહીં.
- વ્યાજદર વધારવાથી બજારમાં સ્થિરતા આવે છે, પરંતુ ઉત્પાદન ખર્ચ વધવાથી થતી મોંઘવારી રોકવા સરકારે ટેક્સ ઘટાડવા, અનાજનો પુરવઠો સુધારવો અને ખેતી ક્ષેત્રે માળખાકીય સુધારા કરવા જરૂરી છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- CPI ગ્રાહકો દ્વારા ખરીદાતી છૂટક વસ્તુઓના ભાવ માપે છે, જ્યારે WPI જથ્થાબંધ બજારના ભાવ માપે છે.
- હાલનો ફુગાવો ખર્ચ વધવાથી આવ્યો છે કારણ કે તે બળતણના ભાવ, આયાતી સામાન અને ખેત ઉત્પાદનની અછતને લીધે છે, ગ્રાહકોની અતિશય માંગને લીધે નહીં.
- ઉર્જિત પટેલ સમિતિ ની ભલામણથી શરૂ થયેલા ફ્લેક્સિબલ ઇન્ફ્લેશન ટાર્ગેટિંગ (FIT) નો મુખ્ય હેતુ CPI ફુગાવો 4% (±2%) ની મર્યાદામાં રાખીને દેશનો વિકાસ જાળવવાનો છે.
- જ્યારે બજારમાં આવશ્યક ચીજોના ભાવ વધે ત્યારે સરકાર PSF દ્વારા સસ્તી વસ્તુઓ બજારમાં મૂકે છે અને FCI પોતાના ગોડાઉનમાંથી OMSS યોજના હેઠળ અનાજ ખુલ્લા બજારમાં વેચીને ભાવ ઘટાડે છે.