યુએન સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026: ભારત 94મા સ્થાને પહોંચ્યું
#GS-3 #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #અર્થતંત્ર #વૃદ્ધિ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #સમાવેશી વિકાસ
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- યુએન સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ સોલ્યુશન્સ નેટવર્ક (SDSN) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026 અનુસાર ભારતે નવો રેકોર્ડ બનાવ્યો છે.
- વિશ્વના 167 દેશોના SDG ઇન્ડેક્સ 2026 માં ભારત 100 માંથી 68.3 સ્કોર મેળવીને પોતાના સૌથી સારા 94મા સ્થાને પહોંચ્યું છે.
મુખ્ય વૈશ્વિક પરિણામો
- આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે દુનિયાનો એકપણ દેશ 17 SDGs માંથી એકપણ લક્ષ્ય વર્ષ 2030 સુધીમાં પૂરું કરવાની સાચી દિશામાં નથી.
- આખા વિશ્વમાં ફક્ત 16.5% લક્ષ્યાંકો જ યોગ્ય રીતે આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે અડધા જેટલા લક્ષ્યાંકોમાં ખૂબ ઓછો સુધારો થયો છે અને 15% ક્ષેત્રોમાં 2015 પછી સ્થિતિ વધુ બગડી છે.
- યુરોપના નોર્ડિક દેશો વિશ્વમાં સૌથી આગળ છે, જેમાં ફિનલેન્ડ પ્રથમ નંબરે છે અને તેની પાછળ સ્વીડન તથા ડેનમાર્ક આવે છે.
- સતત ચાલતા યુદ્ધ અને રાજકીય અસ્થિરતાના કારણે ચાડ, સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક અને દક્ષિણ સુદાન રેન્કિંગમાં સૌથી નીચે આવ્યા છે.
- જે લક્ષ્યાંકોમાં સૌથી ઓછી પ્રગતિ થઈ છે તેમાં SDG 2 (ઝીરો હંગર), SDG 11 (ટકાઉ શહેરો), SDG 14 (પાણી નીચેનું જીવન), SDG 15 (જમીન પરનું જીવન) અને SDG 16 (શાંતિ, ન્યાય અને મજબૂત સંસ્થાઓ) નો સમાવેશ થાય છે.
- સંયુક્ત રાષ્ટ્રના બહુભાષી સહયોગ પ્રત્યેની કટિબદ્ધતામાં બાર્બાડોસ પ્રથમ ક્રમે રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા 2030 એજન્ડા નો વિરોધ કરવા બદલ છેલ્લે રહ્યું છે.
ભારત સંબંધિત પરિણામો
- વર્ષ 2015 માં આ લક્ષ્યો અપનાવ્યા પછી ભારતે સારું પ્રદર્શન કર્યું છે, જ્યાં દેશ 18 સ્થાનનો સુધારો કરીને 112મા ક્રમેથી 94મા ક્રમે પહોંચ્યો છે.
- આટલો સુધારો કરવા છતાં ભારત પોતાના પાડોશી દેશો જેવા કે ભૂતાન, માલદીવ્સ, નેપાળ અને શ્રીલંકા કરતાં હજુ પાછળ છે.
- વર્ષ 2030 ની આગાહી મુજબ ભારતના માત્ર 33.3% લક્ષ્યાંકો સમયસર પૂરા થશે, જ્યારે 42.7% માં ધીમી પ્રગતિ છે અને 24% લક્ષ્યાંકોમાં સ્થિતિ બગડી છે.
- દેશ માટે ભૂખમરો દૂર કરવો એ સૌથી મોટો પડકાર છે, તેથી SDG 2 (ઝીરો હંગર) પર તરત ધ્યાન આપવું જરૂરી બન્યું છે.
- આ ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ અટકી ગઈ છે, જ્યાં ચાઇલ્ડ વેસ્ટિંગ (બાળકોમાં કૃશતા) વધીને વિશ્વમાં સૌથી વધુ 19% થઈ છે, ચાઇલ્ડ સ્ટંટિંગ (બાળકોમાં ઠીંગણાપણું) 29.3% છે અને અલ્પપોષણ વધીને 12% પર પહોંચ્યું છે.
- દેશમાં માળખાકીય મુશ્કેલીઓના કારણે 7 મુખ્ય લક્ષ્યોમાં મોટા પડકારો છે, જેમાં SDG 2, SDG 3, SDG 5, SDG 11, SDG 14, SDG 15 અને SDG 16 શામેલ છે.
- શાસનના ક્ષેત્રે SDG 16 હેઠળ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ માં ભારતનો સ્કોર વર્ષ 2015 ના 59.51 થી ઘટીને 2026 માં 31.96 થઈ ગયો છે.
- આરોગ્ય ક્ષેત્રે SDG 3 હેઠળ હવાના પ્રદૂષણ અને બિન-ચેપી રોગોના કારણે થતા મૃત્યુના પ્રમાણમાં વધારો થયો છે.
- પર્યાવરણ સંબંધિત બે લક્ષ્યાંકો SDG 12 (જવાબદાર વપરાશ અને ઉત્પાદન) અને SDG 13 (ક્લાઇમેટ એક્શન) માં ભારતનું પ્રદર્શન નબળું પડ્યું છે.
- કોલસો-પેટ્રોલિયમ અને સિમેન્ટ ઉદ્યોગમાંથી ગેસનું ઉત્સર્જન વધતાં SDG 13 ઘટ્યો છે, જ્યાં માથાદીઠ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જન 2.21 ટન ની ઊંચી સપાટીએ પહોંચ્યું છે.
- બીજી તરફ, વીજળી પહોંચાડવામાં SDG 7 અને મોબાઇલ ઇન્ટરનેટ વપરાશ વધારવામાં SDG 9 હેઠળ ભારતે દુનિયાભરમાં ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી કરી છે.
SDG નો પરિચય
- વર્ષ 2015 માં 193 UN સભ્ય દેશોએ 2030 એજન્ડા હેઠળ ગરીબી, અસમાનતા અને જળવાયુ પરિવર્તન સામે લડવા માટે 17 લક્ષ્યો અને 169 સબ-ટાર્ગેટ અપનાવ્યા હતા.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ વર્ષ 2030 સુધીમાં વૈશ્વિક સહયોગથી વિશ્વમાં શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને પર્યાવરણનું જતન કરવાનો છે.
- ટકાઉ વિકાસનો ખ્યાલ સૌથી પહેલા 1987 ના UN બ્રુન્ડટલેન્ડ કમિશન માં આવ્યો હતો, જે બાદ 2000 ના MDGs, 2002 ની જોહાનિસબર્ગ ઘોષણા અને 2012 ની રિયો+20 સમિટ દ્વારા આગળ વધ્યો.
- આ એજન્ડાના મુખ્ય સિદ્ધાંતોમાં સાર્વત્રિકતા, બધાનો સમાવેશ, કોઈ પાછળ ન રહી જાય તે જોવું અને ગ્લોબલ સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ (GSDR) દ્વારા સમયાંતરે મૂલ્યાંકન કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
- સમગ્ર યોજના 5 P (પીપલ, પ્લેનેટ, પ્રોસ્પેરિટી, પીસ અને પાર્ટનરશિપ) ના પાયા પર આધારિત છે, જે આર્થિક વિકાસ અને પર્યાવરણની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
ભારતનું સ્થાનિક SDG માળખું
- ભારતમાં યોજનાઓના અમલ માટે NITI Aayog મુખ્ય સંસ્થા છે, જે SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ એન્ડ ડેશબોર્ડ દ્વારા રાજ્યો વચ્ચે સ્વસ્થ સ્પર્ધા અને સહયોગ પ્રોત્સાહિત કરે છે.
- આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) 277 સૂચકો વાળા નેશનલ ઇન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (NIF) દ્વારા પ્રગતિ પર નજર રાખે છે, જેમાં DDCF અને UN રસિડેન્ટ કોઓર્ડિનેટર ઓફિસ મદદ કરે છે.
- પંચાયતી રાજ મંત્રાલય 9 થીમ્સ, લોકલ ઇન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (LIF) અને પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) દ્વારા 2.5 લાખથી વધુ ગ્રામ પંચાયતો નું 100-પોઇન્ટ સ્કેલ પર મૂલ્યાંકન કરીને ગામડા સુધી આ લક્ષ્યો પહોંચાડે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- UN SDSN દ્વારા જાહેર કરવામાં આવતો સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ રિપોર્ટ 2026 કુલ 167 દેશોની 17 SDGs માં થયેલી પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
- NITI Aayog દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતો SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના કામગીરીનું માપન કરીને તેમની વચ્ચે સહયોગી ફેડરલિઝમ વધારે છે.
- MoSPI દ્વારા બનાવેલું નેશનલ ઇન્ડિકેટર ફ્રેમવર્ક (NIF) દેશના 277 રાષ્ટ્રીય સૂચકો દ્વારા તમામ 17 ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ ટ્રેક કરે છે.
- વર્ષ 2026 ના રિપોર્ટ અનુસાર ભારત માટે SDG 2, SDG 3, SDG 5, SDG 11, SDG 13, SDG 14, SDG 15 અને SDG 16 ક્ષેત્રોમાં સખત મહેનત કરવાની જરૂરિયાત બતાવાઈ છે.