સ્ટેટ ઓફ ધ વર્લ્ડ્સ ફોરેસ્ટ્સ 2026: પુનઃસ્થાપનની ખાધ અને ભારતનું નેતૃત્વ
#GS-3 #પર્યાવરણ #ક્લાઈમેટ ચેન્જ #જૈવવિવિધતા #ટકાઉ વિકાસ #વાનિકી #SOFO 2026 #FAO
મુખ્ય મુદ્દા
- FAO અહેવાલ દર્શાવે છે કે વિશ્વભરના જંગલો 4.14 અબજ હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે, જે વૈશ્વિક જમીનના 32% હિસ્સાને આવરી લે છે અને 714 ગીગાટન કાર્બન સંગ્રહિત રાખે છે.
- જોકે વિશ્વના દેશોએ 1 અબજ હેક્ટરથી વધુ જમીન પુનઃસ્થાપિત કરવાનું વચન આપ્યું હતું, પરંતુ વાસ્તવમાં માત્ર 44 મિલિયન હેક્ટર પર જ સક્રિય કામ થઈ રહ્યું છે, જેથી 2030 સુધીમાં 470 મિલિયન હેક્ટરની મોટી ખાધ ઊભી થઈ છે.
- FRA 2025 અનુસાર ભારત 9.8 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તારને સક્રિય પુનઃસ્થાપન હેઠળ લાવીને ચીનના 7.9 મિલિયન હેક્ટર કરતાં આગળ રહી સમગ્ર વિશ્વમાં મોખરે રહ્યું છે.
- KMGBF લક્ષ્યાંક 2 હેઠળ ભારતે 18.9 મિલિયન હેક્ટર પુનઃસ્થાપિત લેન્ડસ્કેપ નોંધાવ્યા છે, જેનાથી તે ચીનના 127.4 મિલિયન હેક્ટર પછી વૈશ્વિક સ્તરે બીજા ક્રમે આવે છે.
- ક્ષતિગ્રસ્ત ઇકોસિસ્ટમ્સનું પુનર્જીવન કરવાથી રોકાયેલા દર $1 સામે $30 સુધીનો ઉત્કૃષ્ટ આર્થિક નફો મળે છે, જ્યારે અખંડ કુદરત વિશ્વના GDP ના 50% થી વધુ હિસ્સાને ટેકો આપે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- FAO દ્વારા તાજેતરમાં તેનો સ્ટેટ ઓફ ધ વર્લ્ડ્સ ફોરેસ્ટ્સ (SOFO) 2026 અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
- આ મૂલ્યાંકન વૈશ્વિક વન પુનર્જીવનની પ્રગતિ પર નજર રાખે છે અને દેશોને ચેતવણી આપે છે કે 2030 સુધીમાં વધારાના 470 મિલિયન હેક્ટર જમીનનું પુનઃસ્થાપન કરવું આવશ્યક છે.
SOFO 2026 અહેવાલ વિશે
- SOFO 2026 એ વૈશ્વિક વન ઇકોસિસ્ટમ્સના સ્વાસ્થ્ય, વ્યાપ, શાસન અને આર્થિક મૂલ્યનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે FAO તરફથી દર બે વર્ષે રજૂ થતો મુખ્ય ફ્લેગશિપ સર્વેક્ષણ અહેવાલ છે.
- આ આવૃત્તિ ગ્લોબલ ફોરેસ્ટ રિસોર્સિસ એસેસમેન્ટ 2025 (FRA 2025) અને કુનમિંગ-મોન્ટ્રીયલ ગ્લોબલ બાયોડાયવર્સિટી ફ્રેમવર્ક (KMGBF) હેઠળ નોંધાયેલી રાષ્ટ્રીય વિગતોના આંકડાઓને જોડીને ફોરેસ્ટ એન્ડ લેન્ડસ્કેપ રિસ્ટોરેશન (FLR) પર ભાર મૂકે છે.
- તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વન વ્યવસ્થાપનને માત્ર અલગ-અલગ વૃક્ષારોપણ પૂરતું સીમિત ન રાખતાં તેને સર્વગ્રાહી, બહુહેતુક લેન્ડસ્કેપ પુનર્જીવન તરફ દોરી જવાનો છે.
SOFO 2026 ના મુખ્ય તારણો
- વિશ્વભરના જંગલો 4.14 અબજ હેક્ટર વિસ્તાર ધરાવે છે, જે પૃથ્વીની લગભગ 32% જમીન બરાબર છે.
- આ વન વિસ્તારો 714 ગીગાટન કાર્બન સંગ્રહિત કરે છે અને જમીન પર જોવા મળતી લગભગ 80% વનસ્પતિ અને પ્રાણી પ્રજાતિઓને આશ્રય આપે છે.
- સમગ્ર વિશ્વમાં 1.56 અબજ હેક્ટર કરતાં વધુ જમીન ઘસારા કે નુકસાન (ડિગ્રેડેશન)થી પ્રભાવિત છે, જેમાં અંદાજે 460 મિલિયન હેક્ટર ક્ષતિગ્રસ્ત વનભૂમિનો સમાવેશ થાય છે.
- જોકે જંગલો કાપવાનો ચોખ્ખો દર ઘટ્યો છે, તેમ છતાં ઇમારતી લાકડાંની કાપણી અને વનનાબૂદીને કારણે 1990 થી અત્યાર સુધીમાં 489 મિલિયન હેક્ટર વન વિસ્તાર ગુમાવાયો છે.
- કુદરતી રીતે પુનર્જીવિત થતા વનો પૃથ્વીના કુલ જંગલોના લગભગ 92% હિસ્સો ધરાવે છે, તેમ છતાં 1990 અને 2025 વચ્ચે તેમાં 324 મિલિયન હેક્ટરનો ઘટાડો થયો છે.
- દાવાનળના કારણે દર વર્ષે લગભગ 127 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તાર બળીને ખાખ થાય છે, જ્યારે જીવાતો, રોગો અને ગંભીર આબોહવા આંચકાઓ વાર્ષિક ધોરણે વધુ 50 મિલિયન હેક્ટર વનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
- વૈશ્વિક સંકલ્પોમાં 1 અબજ હેક્ટરથી વધુ જમીન પુનઃસ્થાપિત કરવાની ખાતરી આપવામાં આવી છે, પરંતુ FRA 2025 મુજબ માત્ર 44 મિલિયન હેક્ટર પર જ સક્રિય કાર્ય ચાલી રહ્યું છે, જેનાથી 2030 સુધીમાં 470 મિલિયન હેક્ટરની મોટી ખાધ સર્જાય છે.
- લેન્ડસ્કેપ પુનઃસ્થાપનમાં રોકાણ કરવાથી દર $1 ના રોકાણ સામે $30 સુધીનો નફો મળી શકે છે, જે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સ્વસ્થ કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ વૈશ્વિક આર્થિક ઉત્પાદનના 50% થી વધુ હિસ્સાને આધાર આપે છે.
વૈશ્વિક વન પુનઃસ્થાપનમાં ભારતનું પ્રદર્શન
- FRA 2025 હેઠળ નોંધાયેલ સક્રિય વન પુનઃસ્થાપનમાં ભારતે 9.8 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તાર સાથે વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે.
- ભારતે 7.9 મિલિયન હેક્ટર સાથે ચીન અને 5.0 મિલિયન હેક્ટર સાથે ઇથોપિયા જેવા અન્ય મોટા દેશોને પાછળ છોડી દીધા છે.
- પાંચ દેશો - ભારત, ચીન, ઇથોપિયા, ઇન્ડોનેશિયા અને તુર્કી - મળીને FRA 2025 દ્વારા નોંધાયેલા સમગ્ર વૈશ્વિક પુનઃસ્થાપન વિસ્તારના લગભગ 70% હિસ્સો ધરાવે છે.
- CBD ને સુપરત કરાયેલા 7મા રાષ્ટ્રીય અહેવાલ અનુસાર KMGBF લક્ષ્યાંક 2 હેઠળ ભારતે પુનઃસ્થાપન હેઠળ 18.9 મિલિયન હેક્ટર વિસ્તાર નોંધાવ્યો છે, જેમાં તે ચીનના 127.4 મિલિયન હેક્ટર પછી વિશ્વમાં બીજા ક્રમે રહ્યું છે.
- ભારત એવા ગણ્યાગાંઠ્યા એશિયન દેશોના જૂથમાં સામેલ છે જેમણે કૃષિ-વાનિકી (ફાર્મ ફોરેસ્ટ્રી), વળતરરૂપી વનીકરણ ઝુંબેશો અને સંયુક્ત વન વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ દ્વારા 1990 થી 2025 દરમિયાન હરિયાળા આવરણમાં સતત ચોખ્ખો વધારો નોંધાવ્યો છે.
પડકારો
- વિશાળ વનસંપત્તિ અને અત્યંત જૈવવિવિધતા ધરાવતા દેશો પાસે ઘણીવાર એકસમાન ટ્રેકિંગ સાધનોનો અભાવ હોય છે, જેના કારણે મહત્વપૂર્ણ ઇકોસિસ્ટમ સત્તાવાર આંતરરાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝમાંથી બાકાત રહી જાય છે.
- મોટાભાગની મોનિટરિંગ વ્યવસ્થાઓ વાસ્તવિક ઇકોસિસ્ટમ સ્વાસ્થ્ય, પ્રજાતિઓની સંતુલિતતા અને સ્થાનિક સમુદાયના લાભોને નજરઅંદાજ કરીને માત્ર કુલ વાવેતર વિસ્તાર પર જ વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
- પરસ્પર વિરોધાભાસી સરકારી સબસિડીઓ બિનટકાઉ જમીન સફાઈને પ્રોત્સાહન આપે છે, જ્યારે અસ્પષ્ટ સ્થાનિક જમીન માલિકી હકો ગ્રામીણોને લાંબા ગાળાના જમીન સંરક્ષણમાં રોકાણ કરતા અટકાવે છે.
- સરકારો નિયમિતપણે મોટા રાજકીય પુનઃસ્થાપન લક્ષ્યાંકો જાહેર કરે છે, પરંતુ વાવેતર પછી રોપાઓની યોગ્ય જાળવણી માટે સ્થિર બહુ-વાર્ષિક બજેટ ફાળવવામાં નિષ્ફળ રહે છે.
આગળનો માર્ગ
- પર્યાવરણીય પુનઃપ્રાપ્તિને કાયમી બનાવવા માટે નીતિનિર્માતાઓએ ચાર સક્ષમ માર્ગો (enabling pathways) અમલમાં મૂકવા જોઈએ.
- પીપલ પાથવે હેઠળ, સરકારોએ ફ્રી, પ્રાયર એન્ડ ઇન્ફોર્મ્ડ કન્સેન્ટ (FPIC) દ્વારા આદિવાસી અને સ્થાનિક જમીન માલિકીના અધિકારો સુરક્ષિત કરવા જોઈએ.
- લેન્ડ પાથવે હેઠળ, સત્તાવાળાઓએ બહુહેતુક અવકાશી નકશાઓ તૈયાર કરવા જોઈએ જે વન્ય સંરક્ષણ અને વ્યાપારી વૃક્ષ ખેતી વચ્ચે સંતુલન જાળવે.
- ફાઇનાન્સ પાથવે હેઠળ, સંસ્થાઓએ ખાનગી અને જાહેર મૂડીનું સંયોજન કરવું જોઈએ અને હાનિકારક કૃષિ સબસિડીઓને લાંબા ગાળાના ઇકો-રિસ્ટોરેશન તરફ વાળવી જોઈએ.
- પોલિસી એન્ડ લો પાથવે હેઠળ, રાજ્યોએ કૃષિ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વન વિભાગો વચ્ચેના પરસ્પર વિરોધી નિયમોને દૂર કરવાની જરૂર છે.
- પર્યાવરણીય ગુણવત્તા સુનિશ્ચિત કરવા માટે દરેક પુનઃસ્થાપન પ્રોજેક્ટે યુએન ડિકેડ ઓન ઇકોસિસ્ટમ રિસ્ટોરેશન દ્વારા નિર્ધારિત દસ સાર્વત્રિક માપદંડોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.
- એજન્સીઓએ માત્ર જમીનની ગણતરીથી આગળ વધીને ફ્રેમવર્ક ફોર ઇકોસિસ્ટમ રિસ્ટોરેશન મોનિટરિંગ (FERM) દ્વારા સેટેલાઇટ અને જૈવિક ટ્રેકિંગ અપનાવવું જોઈએ.
- પ્રમાણિત ઇકો-ફ્રેન્ડલી લાકડું, ટકાઉ બિન-ઇમારતી વન પેદાશો અને કૃષિ-વાનિકી મોડેલોને પ્રોત્સાહન આપવાથી સ્થાનિક નાના ખેડૂતો માટે વિશ્વસનીય આવક ઊભી થશે.
નિષ્કર્ષ
- SOFO 2026 નું આંકલન સાબિત કરે છે કે વન પુનઃસ્થાપન હવે માત્ર સંરક્ષણ માટેનો વૈકલ્પિક વિકલ્પ નથી પરંતુ એક અત્યંત તાકીદની આર્થિક જરૂરિયાત છે.
- ભારત પુનઃસ્થાપન હેઠળના 9.8 મિલિયન હેક્ટર સાથે પ્રશંસનીય આગેવાની ધરાવે છે, તેમ છતાં 2030 સુધીમાં વૈશ્વિક 470-મિલિયન-હેક્ટરની ખાધ પૂરી કરવા માટે માત્ર વૃક્ષારોપણ કરતાં ઘણું વધારે કરવાની જરૂર છે.
- સ્થાનિક જમીન માલિકીની સુરક્ષા, સંયુક્ત ખાનગી મૂડીનું આયોજન અને સહિયારી ગ્રામીણ જમીનનું વ્યવસ્થાપન એ આબોહવા લક્ષ્યાંકો સિદ્ધ કરવા અને ગ્રામીણ આજીવિકાને ટેકો આપવા માટે અનિવાર્ય પગલાં છે.