શસ્ત્રવિહીન અને શાંતિપૂર્ણ વિશ્વ માટે રોમ ડિકલેરેશન અને એઆઈ ગવર્નન્સ
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ #GS-4 #નીતિશાસ્ત્ર #વર્તમાન બનાવો #આંતરરાષ્ટ્રીય #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **જુલાઈ 2026** માં વિશ્વના જાણીતા નોબેલ વિજેતાઓ, AI વૈજ્ઞાનિકો અને ધાર્મિક અગ્રણીઓએ **રોમ ડિકલેરેશન ફોર એન અનઆર્મ્ડ એન્ડ ડિસઆર્મિંગ પીસ** પર હસ્તાક્ષર કર્યા.
- આ મહત્વપૂર્ણ જાહેરનામું માનવજાત સમક્ષ ઊભા થઈ રહેલા એક મોટા જોખમ સામે ચેતવણી આપે છે.
- આ જોખમનું મુખ્ય કારણ એ છે કે માણસો પોતાના નૈતિક અને ધર્મ-અધર્મના નિર્ણયો લેવાની જવાબદારી **આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)** ને સોંપી રહ્યા છે.
રોમ ડિકલેરેશન શું છે?
- **રોમ ડિકલેરેશન ફોર એન અનઆર્મ્ડ એન્ડ ડિસઆર્મિંગ પીસ** એ માનવીય મૂલ્યોનું રક્ષણ કરવા માટે વિશ્વ સમક્ષ મૂકાયેલી એક નૈતિક અપીલ છે.
- આ જાહેરનામું અણુશસ્ત્રો છોડવાના નિર્ણયોમાંથી સ્વચાલિત AI સિસ્ટમને સંપૂર્ણપણે દૂર રાખવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિ બનાવવાની માંગ કરે છે.
- યુદ્ધ કે શાંતિના સમયમાં માનવ સમજના નિર્ણયો અને જવાબદારી ક્યારેય મશીનોના હાથમાં ના સોંપવી જોઈએ તેવો તેમાં સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે.
- આ વિચારધારા **પોપ લિયો 14મા** ના **મેગ્નિફિકા હ્યુમેનિટાઝ** નામના પત્રથી પ્રેરિત છે, જે ટેકનોલોજી સામે માનવ ગૌરવ સાચવવાની હાકલ કરે છે.
- હાલમાં આ દસ્તાવેજ કોઈ કાનૂની કાયદો નથી, પરંતુ વિશ્વના દેશોને નૈતિક રીતે સાચા રસ્તે દોરવાનું કામ કરે છે.
રોમ ડિકલેરેશનના મુખ્ય સિદ્ધાંતો
- મશીનો અને AI વચ્ચે નવી શસ્ત્ર સ્પર્ધા શરૂ થતી અટકાવવી જેથી વૈશ્વિક સુરક્ષા જોખમાય નહીં.
- AI સિસ્ટમનો વિકાસ પારદર્શક અને સ્પષ્ટ નૈતિક નિયમોના દાયરામાં રહીને જ કરવો.
- જોખમી સૈન્ય ક્ષેત્રોમાં AI મશીનો પોતે નિર્ણયો લે તેવા વપરાશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવો.
- AI ના સંશોધન પર નજર રાખવા અને જવાબદારી નક્કી કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો બનાવવા.
- સરકારો અને ઉદ્યોગપતિઓ ટેકનોલોજીની હરીફાઈ કરવાને બદલે માનવ નૈતિકતાને પ્રાથમિકતા આપે તેવું પ્રોત્સાહન આપવું.
- દુનિયામાંથી અણુશસ્ત્રોનો સંપૂર્ણ અને કાયમી નિકાલ કરવા માટે વૈશ્વિક પ્રયાસો ફરી શરૂ કરવા.
નૈતિક અને કામગીરી સંબંધિત આદેશો
- પરમાણુ શસ્ત્રો વાપરવા અંગેનો આખરી નિર્ણય હંમેશા માણસના હાથમાં જ રહેવો જોઈએ.
- AI ના જોખમોને મુક્ત રીતે સમજી શકાય તે માટે જરૂરી ડેટા સ્વતંત્ર નિષ્ણાતો માટે ખુલ્લો મૂકવો જોઈએ.
- AI બનાવતી કંપનીઓએ પોતાના નૈતિક નિયમો જાહેર કરવા પડશે અને માણસ બંધ ના કરી શકે તેવી સ્વયંસંચાલિત સિસ્ટમ બનાવવા પર રોક લગાવવી પડશે.
- અણુશસ્ત્રો ધરાવતા દેશોએ પોતાના સૈન્ય નેટવર્કની તપાસ કરવી જોઈએ જેથી AI વડે થતા સાયબર હુમલા અટકાવી શકાય.
- તમામ અણુશસ્ત્રો નિયમિત તપાસ સાથે સમયસર નાબૂદ થાય તે માટે વિશ્વના દેશોએ ફરીથી વાટાઘાટો શરૂ કરવી જોઈએ.
જાહેરનામાની જરૂરિયાત
- ભૂતકાળમાં **1962 ક્યુબન મિસાઈલ કટોકટી** અને **1983 સોવિયેત ખોટા એલાર્મ** વખતે માનવીય સમજ અને ખચકાટને કારણે મોટું યુદ્ધ ટળ્યું હતું.
- AI સેકન્ડોમાં નિર્ણયો લે છે, જેના કારણે માણસને વિચારવાનો કે શાંત થવાનો સમય જ મળતો નથી.
- AI ની સિસ્ટમ કેટલીકવાર ખોટો ડેટા સમજી લે છે અથવા ભૂલથી કમ્પ્યુટર વાયરસને દુશ્મનનો હુમલો માની લે છે.
- **ઓપન સ્કાયઝ** અને **ન્યૂ સ્ટાર્ટ** જેવી સુરક્ષા સંધિઓ નબળી પડી રહી છે, જેનાથી વૈશ્વિક સુરક્ષાનું માળખું તૂટી રહ્યું છે.
- **ઈરાન** જેવા સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં નેતાઓ વાતચીત કરે તે પહેલાં જ AI સિસ્ટમ ભૂલથી વળતો હુમલો કરી શકે છે.
એઆઈમાં કન્વર્જન્ટ પેરિલ્સનો અર્થ
- કન્વર્જન્ટ પેરિલ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં અલગ-અલગ જોખમો એકસાથે મળીને ખુબ મોટું અને ભયાનક સંકટ ઊભું કરે છે.
- AI ના કિસ્સામાં આમાં કોડિંગની ભૂલો, માણસની બેદરકારી, અતિશય ઓટોમેશન અને નૈતિકતાનો અભાવ ભેગા થઈ જાય છે.
- જ્યારે માણસો નિર્ણયો લેવાનું મશીનો પર છોડી દે છે, ત્યારે કમ્પ્યુટરની નાની ભૂલ પણ આખી માનવજાત માટે વિનાશક બની જાય છે.
એઆઈ પર નૈતિકતા છોડવા અંગેની ચિંતાઓ (પડકારો)
- મશીનો પર નિર્ણયો છોડી દેવાથી માણસ પોતાની નૈતિકતા અને દયા ભાવના ગુમાવી બેસે છે.
- AI ફક્ત ગણિત અને ફાયદા-નુકસાન પર કામ કરે છે, તે માનવ અધિકારો અને ન્યાયની પરવા કરતું નથી.
- સમાજમાં ચાલતા જૂના ભેદભાવો AI ના ડેટામાં આવી જાય છે, જેથી મશીન અજાણતામાં અન્યાયને વધારો આપે છે.
- AI ની કામગીરી એક બ્લેક બોક્સ જેવી છે, જેમાં સિસ્ટમે નિર્ણય કેવી રીતે લીધો તે બનાવનાર પોતે પણ સમજી શકતો નથી.
- AI પાસે લાગણી કે વિવેકબુદ્ધિ હોતી નથી, તેથી તે ખાસ પરિસ્થિતિમાં દયા કે છૂટછાટ આપી શકતું નથી.
વૈશ્વિક એઆઈ નૈતિકતાનું માળખું
- **યુરોપિયન યુનિયન એઆઈ એક્ટ, 2024** એ જોખમના આધારે નિયમો બનાવ્યા છે અને સામાજિક સ્કોરિંગ જેવા ખતરનાક AI વપરાશ પર બાન મૂક્યો છે.
- **બ્લેચલી પાર્ક જાહેરનામું (2023)** પર ભારત સહિત **28** દેશોએ હસ્તાક્ષર કરીને એડવાન્સ AI ના જોખમો સામે સાથે મળીને કામ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
- **યુનેસ્કો એઆઈ એથિક્સ ભલામણ (2021)** માનવ ગૌરવ અને પારદર્શિતા માટેનું પ્રથમ વૈશ્વિક માળખું પૂરું પાડે છે.
- **ગ્લોબલ પાર્ટનરશિપ ઓન આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (GPAI)** જવાબદાર AI નો પ્રચાર કરે છે, અને ભારતે **GPAI સમિટ (2023)** નું આયોજન કર્યું હતું.
ભારતનું એઆઈ ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક
- **નીતિ આયોગની નેશનલ સ્ટ્રેટેજી ફોર AI (2018)** એ દેશમાં સૌ માટે AI નો વિચાર રજૂ કર્યો હતો.
- **ઈન્ડિયા એઆઈ મિશન (2024)** સ્ટાર્ટઅપ્સને મદદ કરે છે અને સુરક્ષિત AI ના વિકાસ પર ભાર મૂકે છે.
- **ઈલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઈન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય (MeitY)** એ **સાત સૂત્રો** આધારિત AI સંચાલનની માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી છે.
આગળનો માર્ગ
- મહત્વના નિર્ણયોમાં માણસની મંજૂરી ફરજિયાત બનાવવી જેથી AI માત્ર સલાહકાર તરીકે કામ કરે, નિર્ણય લેનાર તરીકે નહીં.
- AI નો કોડ સરળ અને સમજી શકાય તેવો રાખવો જેથી સ્વતંત્ર તપાસકર્તાઓ તેની તપાસ કરી શકે.
- કોઈપણ નવું AI મોડેલ બજારમાં મૂકતા પહેલા તેની નૈતિક અસરોની તપાસ અને ઓડિટ કરવું.
- કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેરમાં માનવ અધિકારો અને દયા ભાવના જળવાય તેવું કોડિંગ શરૂઆતથી જ કરવું.
- માણસોને મારી નાખતા સ્વાયત્ત શસ્ત્રો પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના નેજા હેઠળ નવી વૈશ્વિક સંધિ કરવી.