સેન્ટ્રલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સિક્યોરિટી ફોર્સ (CISF)નું પુનર્ગઠન
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #નિયમનકારી સંસ્થાઓ #સંરક્ષણ #સાયબર સુરક્ષા #વિવિધ સુરક્ષા દળો અને એજન્સીઓ તથા તેમના આદેશ #ઝડપી કરંટ અફેર્સ #પ્રિલિમ્સ માટે મહત્વપૂર્ણ તથ્યો
મુખ્ય મુદ્દા
- ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા સેન્ટ્રલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સિક્યોરિટી ફોર્સ (CISF) ના ઐતિહાસિક પુનર્ગઠનને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જે 1 નવેમ્બર 2026 થી અમલમાં આવશે.
- આ મોટા ફેરફાર હેઠળ જૂના આઠ ભૌગોલિક સેક્ટરોની જગ્યાએ વિશિષ્ટ કાર્યાત્મક કમાન્ડ્સ રચવામાં આવશે, જેમાં કોલસો, સ્ટીલ, પેટ્રોલિયમ, પાવર અને બંદરો માટે સમર્પિત સેક્ટરો સ્થપાશે.
- IMO ના ઇન્ટરનેશનલ શિપ એન્ડ પોર્ટ ફેસિલિટી સિક્યોરિટી (ISPS) કોડ હેઠળ CISF ને પોર્ટ સુવિધાઓ માટે રેકગ્નાઇઝ્ડ સિક્યોરિટી ઓર્ગેનાઇઝેશન (RSO) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યું છે.
- વર્ષ 1969 માં CISF એક્ટ, 1968 હેઠળ સ્થપાયેલા આ દળનો વ્યાપ હવે ખાનગી સંસ્થાનો, J&K ની સુધારાત્મક જેલો અને મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની હવાઈ સુરક્ષા સુધી વિસ્તરી ચૂક્યો છે.
ચર્ચામાં શા માટે?
- ગૃહ મંત્રાલય (MHA) દ્વારા સેન્ટ્રલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સિક્યોરિટી ફોર્સ (CISF) ના વ્યાપક પુનર્ગઠનને સત્તાવાર મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ ફેરફારથી દળનું વહીવટી અને ઓપરેશનલ માળખું બંને બદલાશે.
- નવું મંજૂર કરાયેલું સંસ્થાકીય માળખું 1 નવેમ્બર 2026 થી અમલમાં આવશે.
સંસ્થાકીય માળખામાં મુખ્ય ફેરફારો
- આ પુનર્ગઠન હેઠળ જૂના આઠ ભૌગોલિક સેક્ટરોના સ્થાને વિશિષ્ટ કાર્યાત્મક (ફંક્શનલ) કમાન્ડની રચના કરવામાં આવશે. જોકે, ચોક્કસ સુરક્ષા જોખમોને પહોંચી વળવા માટે દળ હાલના ત્રણ વિશિષ્ટ સેક્ટરો યથાવત રાખશે.
- ટેકનિકલ ક્ષમતા વધારવા માટે સરકારે સમર્પિત કમાન્ડ્સની સ્થાપના કરી છે: રાંચીમાં કોલસો સેક્ટર, ભિલાઈમાં સ્ટીલ સેક્ટર, ગુવાહાટીમાં પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ સેક્ટર, તેમજ નવી દિલ્હી અને કોલકાતામાં પાવર સેક્ટર્સ.
- જૂના નેશનલ કેપિટલ રીજન (NCR) કમાન્ડનું પુનર્ગઠન કરીને GBMM & MRTS સેક્ટર (ગવર્નમેન્ટ બિલ્ડિંગ્સ, મ્યુઝિયમ્સ અને મોન્યુમેન્ટ્સ તથા માસ રેપિડ ટ્રાન્ઝિટ સિસ્ટમ) બનાવવામાં આવ્યું છે. આ પગલું શહેરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સુરક્ષાનું માનકીકરણ કરશે.
- દરિયાઈ વેપારની સુરક્ષા હેતુ સરકારે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ પ્રાદેશિક સેક્ટરોને મુંબઈમાં વેસ્ટ કોસ્ટ પોર્ટ સેક્ટર અને ચેન્નાઈમાં ઈસ્ટ કોસ્ટ પોર્ટ સેક્ટર માં રૂપાંતરિત કર્યા છે.
- CISF હવે ઇન્ટરનેશનલ શિપ એન્ડ પોર્ટ ફેસિલિટી સિક્યોરિટી (ISPS) કોડ હેઠળ પોર્ટ સુવિધાઓ માટે રેકગ્નાઇઝ્ડ સિક્યોરિટી ઓર્ગેનાઇઝેશન (RSO) બન્યું છે. SOLAS કન્વેન્શન હેઠળનું આ IMO માળખું મોટા બંદરો પર સુરક્ષા ધોરણો અને તકનીકી સંકલનને સુધારશે.
- સરકારે એવિએશન, ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એટમિક એનર્જી (DAE) અને ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સ્પેસ (DoS) માટેની હાલની વિશિષ્ટ કાર્યાત્મક વ્યવસ્થાઓને ન બદલવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
- CISF ને જમ્મુ અને કાશ્મીરની હાઈ-સિક્યોરિટી જેલોનું રક્ષણ કરવાની નવી જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી છે. સરકારે તેને મહત્વપૂર્ણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની એરિયલ (હવાઈ) સુરક્ષા માટે નોડલ એજન્સી તરીકે પણ નિયુક્ત કરી છે.
સેન્ટ્રલ ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સિક્યોરિટી ફોર્સ (CISF) વિશે
- CISF એ ભારતના સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સિસ (CAPFs) પૈકીનું એક છે અને તે ગૃહ મંત્રાલય (MHA) ના વહીવટી નિયંત્રણ હેઠળ કાર્ય કરે છે.
- આ દળની સ્થાપના 1969 માં CISF એક્ટ, 1968 હેઠળ જાહેર ક્ષેત્રના એકમો (PSUs) ને સંકલિત સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવા માટે કરવામાં આવી હતી.
- સમય જતાં, આધુનિક આંતરિક સુરક્ષા જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે તેની સુરક્ષા ફરજો પરંપરાગત PSUથી આગળ વધીને વિસ્તૃત થઈ છે.
- આજે, આ દળ અણુ ઊર્જા મથકો, અવકાશ સંશોધન સંસ્થાઓ અને સંરક્ષણ ઉત્પાદન એકમો જેવા વ્યૂહાત્મક સંસ્થાનોનું રક્ષણ કરે છે.
- તે મુખ્ય એરપોર્ટ્સ અને દિલ્હી મેટ્રો સહિતના મહત્વપૂર્ણ જાહેર પરિવહન નેટવર્કને પણ સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
- 2008 ના મુંબઈ આતંકવાદી હુમલા પછી CISF એક્ટ માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પગલે હવે આ દળ ઈન્ફોસિસ અને રિલાયન્સ જામનગર કેમ્પસ જેવી ખાનગી ક્ષેત્રની સાઇટ્સને પણ સુરક્ષા પ્રદાન કરે છે.
- આ દળ એક અનોખી કન્સલ્ટન્સી વિંગ પણ ચલાવે છે જે ખાનગી અને સરકારી સંસ્થાઓને નિષ્ણાત સુરક્ષા અને અગ્નિ સુરક્ષા માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.