ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણની પુનઃકલ્પના
#GS-3 #પર્યાવરણ #આબોહવા પરિવર્તન #જૈવવિવિધતા #વન્યજીવ #ટકાઉ વિકાસ #પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ કાર્યક્રમ #ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ #સંરક્ષણ
મુખ્ય મુદ્દા
- વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 ના 2022 ના સુધારા દ્વારા કાનૂની જોગવાઈઓને 4 અનુસૂચિઓમાં સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવી અને CITES ના પાલન માટે કડક પગલાં લાગુ કરાયા.
- 2022 ના અંદાજ મુજબ ભારતના એક તૃતીયાંશ વાઘ ટાઈગર રિઝર્વની બહાર વસવાટ કરે છે, જે એકબીજા સાથે જોડાયેલા ઇકોલોજીકલ કોરિડોરના રક્ષણની તાતી જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
- માનવ-હાથી સંઘર્ષ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સુરક્ષા માટે મોટો પડકાર બની રહ્યો છે, જેના લીધે વર્ષ 2023-24 દરમિયાન દેશભરમાં 629 લોકોના મોત થયા હતા.
- નેચર સસ્ટેનેબિલિટી અભ્યાસ અનુસાર ગાંધારી (Lantana camara) જેવી આક્રમક વનસ્પતિ દર વર્ષે 15,500 ચોરસ કિમી જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાઈ રહી છે, જેના કારણે 11,200 ચોરસ કિમી માં શાકાહારી વન્યજીવો માટે ઘાસચારો ઘટી રહ્યો છે.
- માર્ચ 2026 ના સત્તાવાર અહેવાલ મુજબ ગુજરાતમાં જંગલી ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ) ની વસ્તી ઘટીને માત્ર 3 માદા જ રહી ગઈ છે, જેથી કુત્રિમ સંવર્ધન અત્યંત અનિવાર્ય બન્યું છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- લક્ષિત પ્રજાતિ પુનઃપ્રાપ્તિ કાર્યક્રમો અને સમુદાય નેતૃત્વ વન્યજીવોની વસ્તીમાં ઘટાડાને રોકવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. તાજેતરના સીમાચિહ્નોમાં એક દાયકા પછી ગુજરાતના કચ્છમાં ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ (ઘોરાડ)ના બચ્ચાનો જન્મ શામેલ છે.
- વૈશ્વિક પુનઃપ્રાપ્તિ પ્રયાસો પણ સકારાત્મક પરિણામો દર્શાવે છે. ઉદાહરણોમાં સ્પેન અને પોર્ટુગલમાં આઇબેરિયન લિંક્સ, ચાડમાં સિમીટર-શિંગડાવાળા ઓરિક્સ અને કઝાકિસ્તાનમાં સાઇગા કાળિયાર શામેલ છે.
- જો કે, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર, વન્યજીવોનો ગેરકાયદેસર વેપાર અને આબોહવા પરિવર્તન પ્રાણીઓ માટે ગંભીર પડકારો ઊભા કરે છે. વન્યજીવોના રક્ષણ માટે હવે આધુનિક તકનીકો, બાયો-બેંકિંગ, સામુદાયિક સહ-વ્યવસ્થાપન અને જોડાયેલા જંગલ કોરિડોરની જરૂર છે.
ભારતમાં વન્યજીવ સંરક્ષણને સંચાલિત કરતા મુખ્ય નિયમો
- વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 જંગલી પ્રાણીઓ અને છોડને શિકાર અને ગેરકાયદેસર વેપારથી બચાવવા માટે પ્રાથમિક કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે.
- 2022ના સુધારા પછી, આ અધિનિયમમાં 4 અનુસૂચિઓ છે. અનુસૂચિ I સર્વોચ્ચ સંરક્ષણ પ્રદાન કરે છે, અનુસૂચિ II અન્ય સંરક્ષિત પ્રજાતિઓને આવરી લે છે, અનુસૂચિ III ચોક્કસ છોડનું રક્ષણ કરે છે અને અનુસૂચિ IV CITES-સૂચિબદ્ધ નમૂનાઓનું નિયમન કરે છે.
- આ કાયદો રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્યજીવ અભયારણ્યો, સંરક્ષણ અનામતો (કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ) અને સમુદાય અનામતો (કમ્યુનિટી રિઝર્વ) બનાવવાની પણ જોગવાઈ કરે છે.
- પ્રકરણ VB વૈધાનિક સત્તાવાળાઓ અને પરમિટો દ્વારા લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારને નિયંત્રિત કરવા માટે CITESનો અમલ કરે છે. ઇન્ટરનેશનલ ટ્રેડ ઓફ સ્પેસિમેન્સ રૂલ્સ, 2023 ચોક્કસ ઓપરેશનલ પગલાંની રૂપરેખા આપે છે.
- ભારતીય વન અધિનિયમ, 1927 વિસ્તારોને અનામત જંગલો, સંરક્ષિત જંગલો અને ગ્રામ્ય જંગલોમાં વર્ગીકૃત કરીને વન જમીનનું રક્ષણ કરે છે.
- કલમ 26 અનામત જંગલોમાં વૃક્ષો કાપવા અને જમીન સાફ કરવા જેવી અનધિકૃત પ્રવૃત્તિઓ માટે દંડ કરે છે. કલમ 52 અધિકારીઓને ગુનાઓમાં વપરાતી વન પેદાશો અને સાધનો જપ્ત કરવાની મંજૂરી આપે છે.
- વન (સંરક્ષણ અને સંવર્ધન) અધિનિયમ, 1980 વન જમીનના ઉપયોગમાં થતા ફેરફારોને નિયંત્રિત કરે છે અને ગેરકાયદેસર જમીન રૂપાંતરણ માટે એકમોને જવાબદાર ઠેરવે છે.
- તેનું મંજૂરી માળખું પ્રોજેક્ટ જમીનની જરૂરિયાતો, વૈકલ્પિક સ્થળો અને ઉપશમન યોજનાઓનું મૂલ્યાંકન કરે છે. પ્રોજેક્ટ મૂલ્યાંકનમાં આવાસ વિભાજન (હેબિટેટ ફ્રેગમેન્ટેશન) અને કોરિડોર કનેક્ટિવિટી પર ધ્યાન આપવું આવશ્યક છે.
- કલમ 3B સરકારી અધિકારીઓ માટે જવાબદારી સ્થાપિત કરે છે જેઓ સંમતિ અથવા બેદરકારી દ્વારા ગેરકાયદેસર વન જમીન રૂપાંતરણની મંજૂરી આપે છે.
- પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 જમીનની સીધી સફાઈ કર્યા વિના વન્યજીવોને થતા બાહ્ય પર્યાવરણીય નુકસાનને રોકવામાં મદદ કરે છે.
- કલમ 3 અને 5 કેન્દ્ર સરકારને હાનિકારક ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તા આપે છે. આ અધિનિયમ હેઠળ બનાવેલા નિયમો કુદરતી આવાસોની આસપાસના વિવિધ પ્રકારના પ્રદૂષણનું નિયમન કરે છે.
- ધ્વનિ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, 2000 શાંત વિસ્તારો (સાયલન્સ ઝોન)માં અવાજને દિવસ દરમિયાન 50 dB(A) Leq અને રાત્રે 40 dB(A) Leq સુધી મર્યાદિત કરે છે.
- જૈવિક વિવિધતા અધિનિયમ, 2002 જૈવિક સંસાધનોની પહોંચનું નિયમન કરે છે અને સ્થાનિક સમુદાયો સાથે ન્યાયી લાભ-વહેંચણી ફરજિયાત બનાવે છે.
- 2023 માં સુધારેલ આ અધિનિયમ જૈવિક વિવિધતા નિયમો, 2024 અને લાભ વહેંચણી નિયમો (Access and Benefit Sharing Regulations), 2025 સાથે મળીને કામ કરે છે.
- સંસ્થાકીય માળખામાં રાષ્ટ્રીય જૈવવિવિધતા સત્તામંડળ, રાજ્ય જૈવવિવિધતા બોર્ડ અને સ્થાનિક જૈવવિવિધતા વ્યવસ્થાપન સમિતિઓ શામેલ છે.
- અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વનવાસી (વન અધિકારોની માન્યતા) અધિનિયમ, 2006 વન સમુદાયોને ઇકોસિસ્ટમ વ્યવસ્થાપનમાં ઔપચારિક ભૂમિકા આપે છે.
- કલમ 5 ગ્રામસભાઓ અને ગ્રામ્ય સંસ્થાઓને વન્યજીવો, જંગલો, જળ સ્ત્રોતો અને સ્થાનિક જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ કરવા માટે સત્તા આપે છે.
- પ્રાણીઓ પ્રત્યે ક્રૂરતા નિવારણ અધિનિયમ, 1960 બંધક જંગલી પ્રાણીઓ સહિતના પ્રાણીઓને બિનજરૂરી પીડા અને વેદનાથી રક્ષણ આપે છે.
- કલમ 3 પ્રાણી સંભાળનારાઓને પ્રાણી કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરવાનો આદેશ આપે છે. કલમ 11 પીડાદાયક પરિવહન, સાંકડી જગ્યામાં કેદ અને ખોરાક અથવા પાણી ન આપવા જેવી ક્રૂર ક્રિયાઓ માટે સજા કરે છે.
- કલમ 22 કરતબ બતાવતા પ્રાણીઓનું નિયમન કરે છે અને વ્યાવસાયિક પ્રદર્શનોમાંથી રીંછ, વાંદરા, વાઘ, પેન્થર અને સિંહ જેવા જંગલી પ્રાણીઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
- નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ એક્ટ, 2010 જંગલો અને વન્યજીવોને અસર કરતા પર્યાવરણીય નુકસાન માટે વિશિષ્ટ કાનૂની ઉપાયો પ્રદાન કરે છે.
- કલમ 15 ટ્રિબ્યુનલને પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપના અને નાણાકીય વળતરનો આદેશ આપવાની મંજૂરી આપે છે. કલમ 20 ટકાઉ વિકાસ અને સાવચેતીના સિદ્ધાંત (પ્રિકોશનરી પ્રિન્સિપલ) પર આધારિત નિર્ણયો ફરજિયાત કરે છે.
- NGT અનુસૂચિ I માં સૂચિબદ્ધ કાયદાઓ હેઠળ પર્યાવરણીય પ્રશ્નો સાથે સંકળાયેલા નાગરિક વિવાદોનું સંચાલન કરે છે.
- જ્યારે તે ફક્ત વન્યજીવ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1972 પર આધારિત કેસોની સુનાવણી કરી શકતું નથી, ત્યારે તે વન મંજૂરીઓ અને પ્રદૂષણ કાયદાઓ સાથે જોડાયેલા આવાસ નુકસાનને સંબોધિત કરે છે.
વન્યજીવ સંરક્ષણ પર સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ચુકાદાઓ
- એમ.કે. રણજીતસિંહ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2025) માં, કોર્ટે બે વર્ષમાં અત્યંત લુપ્તપ્રાય ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડના રક્ષણ માટે ભૂગર્ભ પાવર લાઈનો અને નવીનીકરણીય ઉર્જા પ્રોજેક્ટ્સ પર પ્રતિબંધો ફરજિયાત કર્યા.
- ટી.એન. ગોદાવર્મન કાર્યવાહી (2024-2025) માં, કોર્ટે કોર્બેટ માટે ઇકોલોજીકલ નુકસાનના મૂલ્યાંકનનો આદેશ આપ્યો અને બાદમાં નવેમ્બર 2025 માં કોર વાઘ આવાસોની અંદર વાઘ સફારી પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.
- એમ.કે. રણજીતસિંહ વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2024) માં, કોર્ટે અનુચ્છેદ 14 અને 21 હેઠળ આબોહવા પરિવર્તનની પ્રતિકૂળ અસરો સામે રક્ષણને મૂળભૂત અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી.
- હોસ્પિટાલિટી એસોસિએશન ઓફ મુદુમલાઈ વિરુદ્ધ ઈન ડિફેન્સ ઓફ એન્વાયરમેન્ટ એન્ડ એનિમલ્સ (2020) માં, કોર્ટે તમિલનાડુના સિગુર પ્લેટો હાથી કોરિડોર માટેના સંરક્ષણ આદેશને માન્ય રાખ્યો.
- સેન્ટર ફોર એન્વાયરમેન્ટ લો, WWF-I વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (2013) માં, કોર્ટે લુપ્ત થવાના જોખમને ઘટાડવા માટે કુનો, મધ્યપ્રદેશ ખાતે એશિયાટીક સિંહોની બીજી વસ્તી સ્થાપિત કરવાનો આદેશ આપ્યો.
- તરુણ ભારત સંઘ, અલવર વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા (1993) માં, કોર્ટે સરિસ્કા ટાઈગર રિઝર્વમાં કેન્દ્રીય મંજૂરી વિના કાર્યરત 262 ખાણો બંધ કરવાનો આદેશ આપ્યો.
પડકારો
- રસ્તાઓ અને રેલ્વે જેવી રેખીય માળખાગત સુવિધાઓ કુદરતી આવાસોને નાના ટુકડાઓમાં વિભાજિત કરે છે. 2022 ના ડેટા દર્શાવે છે કે ભારતના એક તૃતીયાંશ વાઘ ટાઈગર રિઝર્વની બહાર રહે છે, જ્યારે 2025 ની સમીક્ષામાં 3,452 કિમી રેલ્વે લાઈનો સાથે 77 ઉચ્ચ જોખમ ધરાવતા વિસ્તારો ઓળખવામાં આવ્યા હતા.
- વધતા જતા માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ગ્રામીણ આજીવિકા અને સંરક્ષણ માટેના જાહેર સમર્થનને નુકસાન પહોંચાડે છે. હાથીના હુમલાને કારણે 2023-24 માં 629 માનવ મૃત્યુ થયા હતા, જેનાથી પરિવારો પર નોંધપાત્ર નાણાકીય અને ભાવનાત્મક બોજ પડ્યો હતો.
- સંગઠિત શિકાર અને વિદેશી પાળતુ પ્રાણીઓની માંગ ગેરકાયદેસર વન્યજીવ વેપારને પ્રોત્સાહન આપે છે. સત્તાવાર રેકોર્ડ્સ 2025 ની શરૂઆતમાં 23 વાઘ સંબંધિત જપ્તી દર્શાવે છે, સાથે સપ્ટેમ્બર 2026 માં બાલેશ્વર, ઓડિશા માં 5 ઓરંગુટાન જેવી વિદેશી પ્રજાતિઓ જપ્ત કરવામાં આવી હતી.
- આક્રમક વિદેશી વનસ્પતિઓ દેશી ઘાસચારાનો નાશ કરે છે અને ઇકોસિસ્ટમમાં ફેરફાર કરે છે. 2025 ના નેચર સસ્ટેનેબિલિટી અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ગાંધારી (Lantana camara) જેવી આક્રમક વનસ્પતિ દર વર્ષે 15,500 ચોરસ કિમી માં ફેલાય છે, જેનાથી 11,200 ચોરસ કિમી માં શાકાહારી પ્રાણીઓ માટે ખોરાક ઘટે છે.
- આત્યંતિક હવામાન અને દાવાનળ (જંગલની આગ) ઇકોસિસ્ટમને અસ્થિર કરે છે. ISFR 2023 એ એક સિઝનમાં 2,03,544 જંગલની આગની ઘટનાઓ નોંધી હતી, જ્યારે લક્ષદ્વીપમાં 1998 થી 4 વખત મોટા પાયે કોરલ બ્લીચિંગ (પરવાળાનું ધોવાણ) થયું છે.
- ઝેરી પશુચિકિત્સા દવાઓ વન્યજીવ આહાર શૃંખલામાં પ્રવેશે છે. નિમેસુલાઈડ જેવી નોન-સ્ટીરોઈડલ એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી દવાઓ મૃત પ્રાણીઓ ખાતા ગીધને ઝેર આપે છે, જેની પુષ્ટિ સંરક્ષણ ગઠબંધન SAVE દ્વારા જાન્યુઆરી 2025 માં કરવામાં આવી હતી.
- ગંભીર રીતે ઓછી વસ્તી સંપૂર્ણ પ્રજનન નિષ્ફળતાનું જોખમ ઊભું કરે છે. માર્ચ 2026 ના સરકારી અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે ગુજરાતમાં જંગલી ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડની વસ્તી ઘટીને માત્ર 3 માદા રહી ગઈ છે અને સ્થાનિક નર બચ્યા નથી.
આગળનો માર્ગ
- રસ્તાઓ પર ઇકો-ડક્ટ્સ અને અંડરપાસ બનાવીને લેન્ડસ્કેપ-સ્કેલ સંરક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ તમામ 150 હાથી કોરિડોરને ઇકો-સેન્સિટિવ ઝોન તરીકે ઔપચારિક રીતે સૂચિત કરો.
- ભારતીય રેલ્વેની ગજરાજ સિસ્ટમ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરો જે હાથીઓની ગતિવિધિ શોધવા માટે ઓપ્ટિકલ ફાઇબર કેબલનો ઉપયોગ કરે છે. ગેરકાયદેસર અતિક્રમણને રોકવા માટે થર્મલ ડ્રોન અને એકોસ્ટિક સેન્સર્સ સાથે MSTrIPES ને અપગ્રેડ કરો.
- ડિજિટલ વન્યજીવ બજારો અને વેપાર માર્ગોને તોડી પાડવા માટે વાઇલ્ડલાઇફ ક્રાઇમ કંટ્રોલ બ્યુરો અને પોલીસ દળો વચ્ચે ગુપ્તચર નેટવર્કને મજબૂત બનાવો.
- ઇકો-ડેવલપમેન્ટ કમિટીઓ દ્વારા ઇકોટુરિઝમની આવક વહેંચીને અને આગ નિયંત્રણ તેમજ નીંદણ વ્યવસ્થાપન માટે પરંપરાગત પર્યાવરણીય જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને સ્થાનિક સમુદાયોને સશક્ત બનાવો.
- સૂકા અનામતોની અંદર સૌર-સંચાલિત જળ માળખાં બનાવો અને કુનો ખાતેના પ્રોજેક્ટ ચિત્તા ની જેમ આયોજિત સ્થાનાંતરણ દ્વારા શિકાર બનતા પ્રાણીઓની વસ્તી પુનઃસ્થાપિત કરો.
- અલગ પડી ગયેલી પ્રજાતિઓમાં ઇનબ્રીડિંગ (અંતઃપ્રજનન) રોકવા માટે અદ્યતન આનુવંશિક ટ્રેકિંગનો ઉપયોગ કરો. પ્રાણીઓના ગેમેટ્સ સંગ્રહવા માટે હૈદરાબાદમાં LaCONES સુવિધાનો વિસ્તાર કરો અને રોગ ટ્રેકિંગ માટે વન હેલ્થ નેટવર્ક સ્થાપિત કરો.
- મરચાં-મધમાખીના મધપૂડા જેવી બાયો-ફેન્સીંગ અને વોટ્સએપ (WhatsApp) દ્વારા સ્વચાલિત ચેતવણી એલર્ટનો ઉપયોગ કરીને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ ઘટાડો. અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને ઝડપથી નાણાકીય સહાય પહોંચાડો અને PMFBY હેઠળ પાક વીમાનો વિસ્તાર કરો.
- ગ્રીન ક્રેડિટ પ્રોગ્રામ અને CSR અનુદાનનો ઉપયોગ કરીને આવાસ પુનઃસ્થાપના માટે ભંડોળ એકત્રિત કરો. સ્થળાંતર માર્ગોને સુરક્ષિત કરવા માટે નેપાળ સાથે તેરાઈ આર્ક લેન્ડસ્કેપ જેવી સરહદ પારની ભાગીદારીને મજબૂત બનાવો.