RBI એ પ્લાસ્ટિક પોલિમર ચલણી નોટોની યોજના ફરી શરૂ કરી
#GS-3 #અર્થતંત્ર #નાણાકીય નીતિ #રાજકોષીય નીતિ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **Reserve Bank of India (RBI)** એ પ્લાસ્ટિક એટલે કે **polymer** ચલણી નોટો લાવવા માટેની દસ વર્ષ જૂની યોજના ફરી હાથમાં લીધી છે.
- RBI ની સંપૂર્ણ માલિકીની કંપની **Bharatiya Reserve Bank Note Mudran Private Limited (BRBNMPL)** એ **Biaxially Oriented Polypropylene (BOPP)** આધારિત પોલિમર કાગળ મેળવવા માટે વૈશ્વિક નવેસરથી ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે.
- આ ટેન્ડરથી **Rs 10** અને **Rs 20** ની નાની નોટો માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાનો રસ્તો સાફ થયો છે.
પોલિમર ચલણી નોટો શું છે?
- પોલિમર નોટો પ્લાસ્ટિકના **Biaxially Oriented Polypropylene (BOPP)** મટિરિયલમાંથી બને છે, જ્યારે આપણી જૂની નોટો **100% cotton-pulp paper** માંથી બને છે.
- આ પ્લાસ્ટિક નોટો પાણીમાં પલળતી નથી, ફાટતી નથી, લાંબો સમય ચાલે છે અને પારદર્શક બારી જેવી સુરક્ષાના લીધે તેની નકલી નોટ બનાવવી અઘરી છે.
- દુનિયાના **60 countries** થી વધુ દેશો પોલિમર નોટો વાપરે છે, જેમાં **Australia** એ **1988** માં સૌથી પહેલી વાર પ્લાસ્ટિક નોટો બહાર પાડી હતી.
- આ પ્લાસ્ટિક નોટો સામાન્ય કાગળની નોટો કરતાં **2.5 to 4 times** વધુ સમય ટકે છે.
પોલિમર બેંકનોટની જરૂરિયાત અને ફાયદા
- ભારતમાં ફાટેલી અને ગંદી નોટો બદલવા પાછળ દર વર્ષે અંદાજે **Rs 5,000 crore** રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે.
- RBI ની ક્લીન નોટ પોલિસી હેઠળ દર વર્ષે **20 to 24 billion** ગંદી નોટો નાશ કરવી પડે છે કારણ કે કાગળની નોટો ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય છે.
- ખાસ કરીને **Rs 10** અને **Rs 20** ની નાની નોટો લોકોના હાથમાં વધુ ફરતી હોવાથી બહુ ઝડપથી બગડી જાય છે.
- પોલિમર નોટો લાંબો સમય ચાલતી હોવાથી નવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઘટે છે અને નકલી નોટોનો ઉપદ્રવ પણ અટકે છે.
- **The Energy and Resources Institute (TERI)** ના અભ્યાસ મુજબ પોલિમર નોટ બનાવવામાં શરૂઆતમાં વધુ ઊર્જા વપરાય છે, પણ લાંબા આયુષ્યને કારણે પર્યાવરણને એકંદરે ઓછું નુકસાન થાય છે.
ભારતમાં પોલિમર ચલણની સમયરેખા
- **2009** માં RBI એ **100 crore** જેટલી **Rs 10** ની પોલિમર નોટો છાપવાનો વિચાર રજૂ કર્યો હતો.
- **2012** માં સરકારે જુદા જુદા વાતાવરણ વાળા પાંચ શહેરો **Kochi**, **Mysuru**, **Jaipur**, **Bhubaneswar**, અને **Shimla** માં ટ્રાયલ કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
- ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓને લીધે તે સમયે આ કામ અટકી ગયું અને **2016** માં નોટબંધી પછી આ યોજના બંધ જેવી થઈ ગઈ હતી.
- હવે **2026** માં **BRBNMPL** એ ફરી ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડીને આ યોજનામાં નવો પ્રાણ પૂૂર્યો છે.
પડકારો
- પોલિમર નોટ બનાવવાનો ખર્ચ કાગળની નોટ કરતાં **30% to 60%** વધારે આવે છે, અને નાની નોટો છાપવાનો ખર્ચ તેની મૂળ કિંમતના **20% to 24%** જેટલો થઈ જાય છે.
- આ નોટ બનાવવા માટે ક્રૂડ ઓઇલમાંથી બનતું પોલિપ્રોપિલિન જોઈએ છે અને ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું પાંચમા ભાગનું કેમિકલ આયાત કરે છે, જેથી વૈશ્વિક તેલના ભાવ વધતાં ખર્ચ વધી શકે છે.
- ATM મશીન, નોટ ગણવાના મશીન અને પ્રોસેસિંગ સાધનોમાં ફેરફાર કરવા પડશે, જેમાં બેંકોને મોટો ખર્ચ થશે.
- પ્લાસ્ટિક નોટોનો નિકાલ કરવો અને તેનું રિસાયક્લિંગ કરવું પર્યાવરણ માટે એક મોટો પ્રશ્ન બની શકે છે.
ડિજિટલ ચૂકવણી અને ભૌતિક રોકડનો વિરોધાભાસ
- આજે ડિજિટલ પેમેન્ટ બહુ ઝડપથી વધ્યું છે, જેમાં **Unified Payments Interface (UPI)** થી વર્ષે **24,000 crore** થી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે અને નાના પેમેન્ટમાં તેનો હિસ્સો **85%** છે.
- આટલા બધા ડિજિટલ વપરાશ છતાં દેશમાં રોકડ નોટોનું ચલણ **2025-26** માં વધીને **Rs 41 lakh crore** થી વધુ થઈ ગયું છે, જે દસ વર્ષ પહેલાં **Rs 16-17 lakh crore** હતું.
- નાના વેપારીઓ, ગામડાઓ, શાકભાજી વાળા અને ઇન્ટરનેટ કે લાઇન જતી રહે ત્યારે આજે પણ રોકડ નાણાં જ સૌથી વધુ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
- આથી ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ અને રોકડ નોટો બંનેનું અસ્તિત્વ સાથે જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે.
RBI ની ક્લીન નોટ પોલિસી
- RBI એ **1999** માં **Clean Note Policy** શરૂ કરી હતી જેથી લોકોને સારી અને ચોખ્ખી નોટો મળે અને બગડેલી નોટો બજારમાંથી પાછી ખેંચી શકાય.
- આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ ચલણી નોટોની ગુણવત્તા સુધારવાનો અને બેંકિંગ સિસ્ટમ પર લોકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવાનો છે.
- બેંકોએ ગ્રાહકોને ફક્ત ચોખ્ખી નોટો જ આપવાની રહે છે અને જૂની કે બગડેલી નોટો ફરી બજારમાં મુકી શકાતી નથી.
- કોઈપણ વ્યક્તિ બેંકની કરન્સી ચેસ્ટ શાખામાં જઈને પોતાની બગડેલી કે ફાટેલી નોટો મફતમાં બદલાવી શકે છે, ભલે તે બેંકમાં ખાતું ન હોય.
- નોટોને નુકસાન થતું અટકાવવા માટે RBI એ પિન કે ટાંકણી મારવાનું બંધ કરીને કાગળ કે પ્લાસ્ટિકની પટ્ટી બાંધવાનો નિયમ બનાવ્યો છે.
- ખરાબ નોટોની ચકાસણી કરવા અને તેને નષ્ટ કરવા માટે RBI **Currency Verification and Processing Systems (CVPS)** મશીનનો ઉપયોગ કરે છે.
- ગામડાઓ અને નાના શહેરોમાં સિક્કા અને નવી નોટો સરળતાથી મળે તે માટે બેંકોને વિશેષ સુવિધા ઉભી કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.
ભારતમાં ચલણ વ્યવસ્થાપન
- ભારતના બંધારણ મુજબ દેશનું નાણું, સિક્કા અને વિદેશી મુદ્રા અંગેના તમામ નિયમો બનાવવાની સત્તા **Union List** હેઠળ માત્ર કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે.
- નોટો બહાર પાડવા અને તેનું સંચાલન કરવા માટે **Reserve Bank of India Act, 1934** કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે.
- સિક્કાઓની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન માટે **Coinage Act, 2011** અમલમાં છે.
- **RBI** પાસે નવી નોટો છાપવાની, દેશમાં કેટલી રોકડ જોઈએ તેની ગણતરી કરવાની અને બજારમાં સારા ગુણવત્તાવાળા નાણાં પૂરા પાડવાની એકહથ્થુ સત્તા છે.
- કેન્દ્ર સરકાર જે સિક્કાઓ બનાવે છે તેને પણ બજારમાં વહેંચવાનું કામ RBI જ કરે છે.
- કેન્દ્ર સરકાર પાસે **Rs 1** ની નોટ બહાર પાડવાની, સિક્કા ડિઝાઇન કરવાની, RBI ની નોટોની ડિઝાઇન મંજૂર કરવાની અને તમામ નોટો પાછળ સરકારી ગેરંટી આપવાની સત્તા રહેલી છે.