RBI એ પ્લાસ્ટિક પોલિમર ચલણી નોટોની યોજના ફરી શરૂ કરી
#GS-3 #અર્થતંત્ર #નાણાકીય નીતિ #રાજકોષીય નીતિ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- Reserve Bank of India (RBI) એ પ્લાસ્ટિક એટલે કે polymer ચલણી નોટો લાવવા માટેની દસ વર્ષ જૂની યોજના ફરી હાથમાં લીધી છે.
- RBI ની સંપૂર્ણ માલિકીની કંપની Bharatiya Reserve Bank Note Mudran Private Limited (BRBNMPL) એ Biaxially Oriented Polypropylene (BOPP) આધારિત પોલિમર કાગળ મેળવવા માટે વૈશ્વિક નવેસરથી ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે.
- આ ટેન્ડરથી Rs 10 અને Rs 20 ની નાની નોટો માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવાનો રસ્તો સાફ થયો છે.
પોલિમર ચલણી નોટો શું છે?
- પોલિમર નોટો પ્લાસ્ટિકના Biaxially Oriented Polypropylene (BOPP) મટિરિયલમાંથી બને છે, જ્યારે આપણી જૂની નોટો 100% cotton-pulp paper માંથી બને છે.
- આ પ્લાસ્ટિક નોટો પાણીમાં પલળતી નથી, ફાટતી નથી, લાંબો સમય ચાલે છે અને પારદર્શક બારી જેવી સુરક્ષાના લીધે તેની નકલી નોટ બનાવવી અઘરી છે.
- દુનિયાના 60 countries થી વધુ દેશો પોલિમર નોટો વાપરે છે, જેમાં Australia એ 1988 માં સૌથી પહેલી વાર પ્લાસ્ટિક નોટો બહાર પાડી હતી.
- આ પ્લાસ્ટિક નોટો સામાન્ય કાગળની નોટો કરતાં 2.5 to 4 times વધુ સમય ટકે છે.
પોલિમર બેંકનોટની જરૂરિયાત અને ફાયદા
- ભારતમાં ફાટેલી અને ગંદી નોટો બદલવા પાછળ દર વર્ષે અંદાજે Rs 5,000 crore રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે.
- RBI ની ક્લીન નોટ પોલિસી હેઠળ દર વર્ષે 20 to 24 billion ગંદી નોટો નાશ કરવી પડે છે કારણ કે કાગળની નોટો ઝડપથી ખરાબ થઈ જાય છે.
- ખાસ કરીને Rs 10 અને Rs 20 ની નાની નોટો લોકોના હાથમાં વધુ ફરતી હોવાથી બહુ ઝડપથી બગડી જાય છે.
- પોલિમર નોટો લાંબો સમય ચાલતી હોવાથી નવી નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઘટે છે અને નકલી નોટોનો ઉપદ્રવ પણ અટકે છે.
- The Energy and Resources Institute (TERI) ના અભ્યાસ મુજબ પોલિમર નોટ બનાવવામાં શરૂઆતમાં વધુ ઊર્જા વપરાય છે, પણ લાંબા આયુષ્યને કારણે પર્યાવરણને એકંદરે ઓછું નુકસાન થાય છે.
ભારતમાં પોલિમર ચલણની સમયરેખા
- 2009 માં RBI એ 100 crore જેટલી Rs 10 ની પોલિમર નોટો છાપવાનો વિચાર રજૂ કર્યો હતો.
- 2012 માં સરકારે જુદા જુદા વાતાવરણ વાળા પાંચ શહેરો Kochi, Mysuru, Jaipur, Bhubaneswar, અને Shimla માં ટ્રાયલ કરવાની મંજૂરી આપી હતી.
- ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓને લીધે તે સમયે આ કામ અટકી ગયું અને 2016 માં નોટબંધી પછી આ યોજના બંધ જેવી થઈ ગઈ હતી.
- હવે 2026 માં BRBNMPL એ ફરી ગ્લોબલ ટેન્ડર બહાર પાડીને આ યોજનામાં નવો પ્રાણ પૂૂર્યો છે.
પડકારો
- પોલિમર નોટ બનાવવાનો ખર્ચ કાગળની નોટ કરતાં 30% to 60% વધારે આવે છે, અને નાની નોટો છાપવાનો ખર્ચ તેની મૂળ કિંમતના 20% to 24% જેટલો થઈ જાય છે.
- આ નોટ બનાવવા માટે ક્રૂડ ઓઇલમાંથી બનતું પોલિપ્રોપિલિન જોઈએ છે અને ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું પાંચમા ભાગનું કેમિકલ આયાત કરે છે, જેથી વૈશ્વિક તેલના ભાવ વધતાં ખર્ચ વધી શકે છે.
- ATM મશીન, નોટ ગણવાના મશીન અને પ્રોસેસિંગ સાધનોમાં ફેરફાર કરવા પડશે, જેમાં બેંકોને મોટો ખર્ચ થશે.
- પ્લાસ્ટિક નોટોનો નિકાલ કરવો અને તેનું રિસાયક્લિંગ કરવું પર્યાવરણ માટે એક મોટો પ્રશ્ન બની શકે છે.
ડિજિટલ ચૂકવણી અને ભૌતિક રોકડનો વિરોધાભાસ
- આજે ડિજિટલ પેમેન્ટ બહુ ઝડપથી વધ્યું છે, જેમાં Unified Payments Interface (UPI) થી વર્ષે 24,000 crore થી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે અને નાના પેમેન્ટમાં તેનો હિસ્સો 85% છે.
- આટલા બધા ડિજિટલ વપરાશ છતાં દેશમાં રોકડ નોટોનું ચલણ 2025-26 માં વધીને Rs 41 lakh crore થી વધુ થઈ ગયું છે, જે દસ વર્ષ પહેલાં Rs 16-17 lakh crore હતું.
- નાના વેપારીઓ, ગામડાઓ, શાકભાજી વાળા અને ઇન્ટરનેટ કે લાઇન જતી રહે ત્યારે આજે પણ રોકડ નાણાં જ સૌથી વધુ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
- આથી ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ અને રોકડ નોટો બંનેનું અસ્તિત્વ સાથે જળવાઈ રહે તે જરૂરી છે.
RBI ની ક્લીન નોટ પોલિસી
- RBI એ 1999 માં Clean Note Policy શરૂ કરી હતી જેથી લોકોને સારી અને ચોખ્ખી નોટો મળે અને બગડેલી નોટો બજારમાંથી પાછી ખેંચી શકાય.
- આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ ચલણી નોટોની ગુણવત્તા સુધારવાનો અને બેંકિંગ સિસ્ટમ પર લોકોનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવાનો છે.
- બેંકોએ ગ્રાહકોને ફક્ત ચોખ્ખી નોટો જ આપવાની રહે છે અને જૂની કે બગડેલી નોટો ફરી બજારમાં મુકી શકાતી નથી.
- કોઈપણ વ્યક્તિ બેંકની કરન્સી ચેસ્ટ શાખામાં જઈને પોતાની બગડેલી કે ફાટેલી નોટો મફતમાં બદલાવી શકે છે, ભલે તે બેંકમાં ખાતું ન હોય.
- નોટોને નુકસાન થતું અટકાવવા માટે RBI એ પિન કે ટાંકણી મારવાનું બંધ કરીને કાગળ કે પ્લાસ્ટિકની પટ્ટી બાંધવાનો નિયમ બનાવ્યો છે.
- ખરાબ નોટોની ચકાસણી કરવા અને તેને નષ્ટ કરવા માટે RBI Currency Verification and Processing Systems (CVPS) મશીનનો ઉપયોગ કરે છે.
- ગામડાઓ અને નાના શહેરોમાં સિક્કા અને નવી નોટો સરળતાથી મળે તે માટે બેંકોને વિશેષ સુવિધા ઉભી કરવા જણાવવામાં આવ્યું છે.
ભારતમાં ચલણ વ્યવસ્થાપન
- ભારતના બંધારણ મુજબ દેશનું નાણું, સિક્કા અને વિદેશી મુદ્રા અંગેના તમામ નિયમો બનાવવાની સત્તા Union List હેઠળ માત્ર કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે.
- નોટો બહાર પાડવા અને તેનું સંચાલન કરવા માટે Reserve Bank of India Act, 1934 કાયદાકીય માળખું પૂરું પાડે છે.
- સિક્કાઓની ડિઝાઇન અને ઉત્પાદન માટે Coinage Act, 2011 અમલમાં છે.
- RBI પાસે નવી નોટો છાપવાની, દેશમાં કેટલી રોકડ જોઈએ તેની ગણતરી કરવાની અને બજારમાં સારા ગુણવત્તાવાળા નાણાં પૂરા પાડવાની એકહથ્થુ સત્તા છે.
- કેન્દ્ર સરકાર જે સિક્કાઓ બનાવે છે તેને પણ બજારમાં વહેંચવાનું કામ RBI જ કરે છે.
- કેન્દ્ર સરકાર પાસે Rs 1 ની નોટ બહાર પાડવાની, સિક્કા ડિઝાઇન કરવાની, RBI ની નોટોની ડિઝાઇન મંજૂર કરવાની અને તમામ નોટો પાછળ સરકારી ગેરંટી આપવાની સત્તા રહેલી છે.