પ્રો. દીપક ધરને પ્રતિષ્ઠિત 2026 ડિરેક મેડલ એનાયત થયો

#GS-2 #GS-3 #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #આંતરરાષ્ટ્રીય #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #પુરસ્કારો અને સન્માન

મુખ્ય મુદ્દા

ભારતીય ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રો. દીપક ધર સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત 2026 ડિરેક મેડલ મેળવનાર બીજા ભારતીય વિજ્ઞાની બન્યા છે.
આંકડાકીય મિકેનિક્સ અને જટિલ પ્રણાલીઓમાં ઉત્કૃષ્ટ યોગદાન માટે તેમને બર્નાર્ડ ડેરિડા, માર્ક મેઝાર્ડ અને હાઈમ સોમ્પોલિન્સકી સાથે આ સન્માન મળ્યું છે.
ઇટાલીના ટ્રિએસ્ટ સ્થિત ICTP દ્વારા 1985માં સ્થાપિત આ પુરસ્કાર વર્તમાન નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓને અપાતો નથી.
અબેલિયન સેન્ડપાઇલ મોડેલ પરના મહત્વપૂર્ણ સંશોધન માટે પ્રો. ધરને અગાઉ પદ્મ ભૂષણ (2023) અને બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ (2022) પ્રાપ્ત થયા છે.

ભારતના જાણીતા સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રો. દીપક ધરને ICTP દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત 2026 ડિરેક મેડલ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.
આંકડાકીય મિકેનિક્સ અને જટિલ ભૌતિક પ્રણાલીઓમાં મહત્વના યોગદાન બદલ તેમણે આ એવોર્ડ બર્નાર્ડ ડેરિડા, માર્ક મેઝાર્ડ અને હાઈમ સોમ્પોલિન્સકી સાથે સંયુક્ત રીતે મેળવ્યો છે.

ICTP ડિરેક મેડલ એ સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં દુનિયાના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારોમાંનો એક છે, જે બ્રિટિશ વિજ્ઞાની પોલ એ. એમ. ડિરેકના નામે અપાય છે.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કારની શરૂઆત 1985ના વર્ષમાં કરવામાં આવી હતી.
આ મેડલ ઇટાલીના ટ્રિએસ્ટમાં આવેલી ICTP સંસ્થા આપે છે, જેની સ્થાપના નોબેલ વિજેતા અબ્દુસ સલામ દ્વારા 1964માં કરવામાં આવી હતી.
આ પુરસ્કારનો મુખ્ય હેતુ એવા વિજ્ઞાનીઓના યોગદાનને બિરદાવવાનો છે જેમને હજુ સુધી નોબેલ પ્રાઇઝ, ફીલ્ડ્સ મેડલ કે વોલ્ફ પ્રાઇઝ મળ્યા નથી.

આ મેડલના નિયમ મુજબ તે હાલના નોબેલ વિજેતા, ફીલ્ડ્સ મેડલ કે વોલ્ફ પ્રાઇઝ વિજેતાઓને અપાતો નથી, પરંતુ ઘણા મેડલ વિજેતાઓને પાછળથી નોબેલ મળ્યા છે.
આ એવોર્ડ ખાસ કરીને ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સ, સ્ટ્રિંગ થીયરી, પાર્ટીકલ ફિઝિક્સ અને સ્ટેટિસ્ટિકલ મિકેનિક્સ જેવા વિષયોમાં થયેલી નવી શોધોને ઓળખ આપે છે.
સંસ્થાના સ્થાપક અબ્દુસ સલામના વિચાર મુજબ આ પુરસ્કાર વિકસિત અને વિકાસશીલ બંને દેશોના વિજ્ઞાનીઓની પ્રતિભાને વિશ્વ સમક્ષ લાવે છે.
2012માં સ્ટ્રિંગ થીયરીસ્ટ અશોક સેન પછી આ પ્રતિષ્ઠિત મેડલ મેળવનાર પ્રો. દીપક ધર માત્ર બીજા ભારતીય વિજ્ઞાની બન્યા છે.

તેમણે અબેલિયન સેન્ડપાઇલ મોડેલનો ગાણિતિક પાયો રચ્યો, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સાદી પ્રક્રિયાઓ આપમેળે જટિલ અને કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિ સર્જે છે.
તેમણે સાબિત કર્યું કે ધસી પડતી ઘટનાઓનો ક્રમ ભલે ગમે તે હોય, આ સિસ્ટમ અંતે એક ચોક્કસ અને અગાઉથી જાણી શકાય તેવી સ્થિતિમાં જ પહોંચે છે.
તેમના આ સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ ભૂકંપ, જંગલની આગ, ન્યુરલ નેટવર્ક, ટ્રાફિક જામ અને શેરબજારની વધઘટ જેવી જટિલ ઘટનાઓને સમજવા માટે થાય છે.
અગાઉ પદ્મ ભૂષણ (2023) અને બોલ્ટ્ઝમેન મેડલ (2022) મેળવનાર પ્રો. ધરે 40 વર્ષથી વધુ સમય સુધી TIFR, IISER પુણે અને ICTS બેંગલુરુમાં વિજ્ઞાનનો પાયો મજબૂત કર્યો છે.