પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના: ભારતીય ખેતીના પરિવર્તનના 10 વર્ષ
#GS-2 #GS-3 #અર્થતંત્ર #કૃષિ #માળખાકીય સુવિધા #પર્યાવરણ #ટકાઉ વિકાસ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતમાં ખેતી અને સિંચાઈ ક્ષેત્રે મોટો સુધારો લાવનાર **પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના**ને **10 વર્ષ** પૂર્ણ થયા છે.
પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના વિશે મુખ્ય તથ્યો
- કેન્દ્ર સરકારે **2015**માં **પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના** શરૂ કરી હતી. ખેતરો સુધી પાણી પહોંચાડવું, પિયત વિસ્તાર વધારવો અને પાણીનો બગાડ અટકાવવો એ તેનો મુખ્ય હેતુ છે.
- આ યોજના કેન્દ્ર દ્વારા ચલાવાતી **કોર સ્કીમ** તરીકે વર્ગીકૃત થયેલી **કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના** છે.
- આ યોજનામાં મોટાભાગના રાજ્યો માટે **60:40**, પૂર્વોત્તર અને હિમાલયના રાજ્યો માટે **90:10** અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે **100%** કેન્દ્રીય ગ્રાન્ટ આપવામાં આવે છે.
- સરકારે જૂની ત્રણ મોટી યોજનાઓ **એક્સિલરેટેડ ઇરિગેશન બેનિફિટ પ્રોગ્રામ**, **ઇન્ટિગ્રેટેડ વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ પ્રોગ્રામ** અને **ઓન-ફાર્મ વોટર મેનેજમેન્ટ**ને ભેગી કરીને આ નવી યોજના બનાવી હતી.
- આ યોજના મુખ્યત્વે **જળ સંચય** એટલે કે વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને **જળ સિંચન** એટલે કે ખેતરમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવાના ખ્યાલ પર કામ કરે છે.
- જમીન સ્તરે યોજનાનો યોગ્ય અમલ થાય તે માટે **રાજ્ય સિંચાઈ યોજના** અને **જીલ્લા સિંચાઈ યોજના** બનાવીને કામગીરી કરવામાં આવે છે.
- કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ **2021-26** સુધી આ યોજના ચાલુ રાખવા માટે **₹93,068.56 કરોડ**નું બજેટ મંજૂર કરેલું છે.
- તાજેતરના **કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27**માં આ યોજના માટે **₹6,587 કરોડ**ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.
એક્સિલરેટેડ ઇરિગેશન બેનિફિટ પ્રોગ્રામ
- આ વિભાગ હેઠળ અધૂરા પડેલા મોટા અને મધ્યમ કદના ડેમ તથા કેનાલના કામો ઝડપથી પૂરા કરીને ખેતરો સુધી પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે.
- વર્ષ **2016-17**થી અત્યાર સુધીમાં આ વિભાગને **₹21,023 કરોડ**ની સહાય મળી છે, જેનાથી **17.30 મિલિયન ખેડૂતો**ને સીધો ફાયદો થયો છે.
- સરકારે **2025-26**માં આ વિભાગ હેઠળ **કમાન્ડ એરિયા ડેવલપમેન્ટ અને વોટર મેનેજમેન્ટનું આધુનિકીકરણ** નામની સબ-સ્કીમ **₹1,600 કરોડ**ના બજેટ સાથે શરૂ કરી છે.
- આ નવી પેટા યોજના દ્વારા કેનાલના પાણીને પાઇપલાઇન અને ટપક પદ્ધતિથી છેક ખેડૂતના ખેતર સુધી પહોંચાડી પાણીનો વ્યય અટકાવાય છે.
હર ખેત કો પાની
- આ ઘટકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભુગર્ભ જળ અને સપાટી પરના નાની સિંચાઈ યોજનાઓ દ્વારા પાણીના નવા સ્ત્રોત ઉભા કરવાનો છે.
- અત્યાર સુધીમાં **3,462 નાની સિંચાઈ યોજનાઓ** પૂરી કરીને **5.93 લાખ હેક્ટર** વિસ્તારમાં અને ભૂગર્ભ જળ યોજનાઓથી **88.55 હજાર હેક્ટર** જમીનમાં સિંચાઈ સુવિધા ઊભી કરાઈ છે.
વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ
- આ વિભાગ બિન-પિયત અને બંજર જમીનમાં માટી અને ભેજનું રક્ષણ કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવાનું કામ કરે છે.
- વર્ષ **2016-17**થી આ યોજના માટે **₹12,432.09 કરોડ** વાપરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી **1.34 મિલિયન ખેડૂતો**ને સીધો લાભ થયો છે.
પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ
- વર્ષ **2015-16 થી 2021-22** સુધી આ PMKSY નો ભાગ હતો, જેને **2022-23**થી **પ્રધાનમંત્રી રાષ્ટ્રીય કૃષિ વિકાસ યોજના** હેઠળ લાવી ટપક અને ફુવારા પદ્ધતિને પ્રોત્સાહન અપાય છે.
- ટપક પદ્ધતિ છોડના મૂળમાં સીધું પાણી આપે છે અને ફુવારા પદ્ધતિ વરસાદની જેમ પાણી છાંટે છે, જેનાથી પાણીની બચત થાય છે અને પાકનું ઉત્પાદન વધે છે.
- ખેડૂતોને મદદ કરવા **નાબાર્ડ** હેઠળ **માઇક્રો ઇરિગેશન ફંડ** બનાવાયું છે, જેમાં નાના ખેડૂતોને **55%** અને અન્ય ખેડૂતોને **45%** નાણાકીય સહાય મળે છે.
- આ યોજનાથી અત્યાર સુધીમાં **110.92 લાખ હેક્ટર** જમીન સૂક્ષ્મ સિંચાઈ હેઠળ આવી છે, જે ભારતના વાવેતર વિસ્તારના **7.98%** જેટલી છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
- **પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના** **1 જુલાઈ 2015**ના રોજ શરૂ કરાઈ હતી જેથી ખેતર સુધી પાણી પહોંચાડી શકાય.
- આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ સિંચાઈનો વ્યાપ વધારવાનો અને ખેતરમાં પાણીનો ઉપયોગ સુધારવાનો છે.
- આ યોજનાના ચાર મુખ્ય અંગો **એક્સિલરેટેડ ઇરિગેશન બેનિફિટ પ્રોગ્રામ**, **હર ખેત કો પાની**, **વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ** અને **પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ** છે.
- **પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ** ઘટક ખેડૂતોને ટપક અને ફુવારા સિંચાઈ પદ્ધતિ અપનાવવામાં મદદ કરે છે.
- **હર ખેત કો પાની** ઘટક નાના જળસ્ત્રોતો બનાવીને પાણી વિનાની જમીન સુધી સિંચાઈ પહોંચાડે છે.