ભૌતિકશાસ્ત્રી દીપક ધરને પ્રતિષ્ઠિત 2026 ડિરેક મેડલથી સન્માનિત કરાયા
#GS-3 #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી #વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં ભારતીયોની સિદ્ધિઓ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય
મુખ્ય મુદ્દા
- ભારતના સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રોફેસર દીપક ધરને આંકડાકીય ભૌતિકશાસ્ત્રમાં યોગદાન માટે ઈટાલીની ICTP સંસ્થા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત 2026 ડિરેક મેડલ આપવામાં આવ્યો છે.
- વર્ષ 2014માં અશોક સેન પછી ડિરેક મેડલ મેળવનારા તેઓ ભારતમાં કાર્યરત બીજા વૈજ્ઞાનિક બન્યા છે.
- વર્ષ 1990માં તેમણે એબેલિયન સેન્ડપાઈલ મોડલ વિકસાવ્યું હતું, જે ધરતીકંપ અને શેરબજારના કડાકા જેવી ઘટનાઓ પાછળની સિદ્ધાંતિક પ્રક્રિયા સમજાવે છે.
- વર્ષ 2022માં બોલ્ટઝમેન મેડલ જીતનારા તેઓ પ્રથમ ભારતીય બન્યા હતા અને વિશ્વના માત્ર 10 વૈજ્ઞાનિકોમાંથી એક છે જેઓ બોલ્ટઝમેન અને ડિરેક મેડલ બંને ધરાવે છે.
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- ભારતના જાણીતા સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રી પ્રોફેસર દીપક ધરને વર્ષ 2026ના પ્રતિષ્ઠિત ડિરેક મેડલ (Dirac Medal) માટે પસંદ કરવામાં આવ્યા છે. ઈટાલીના ટ્રિએસ્ટ સ્થિત ICTP સંસ્થા દ્વારા આંકડાકીય ભૌતિકશાસ્ત્ર (Statistical Physics) અને એબેલિયન સેન્ડપાઈલ મોડલ ક્ષેત્રે તેમના પ્રદાન બદલ આ એવોર્ડ આપવામાં આવ્યો છે.
- તેઓ આ સન્માન બર્નાર્ડ ડેરિડા, માર્ક મેઝાર્ડ અને હાઈમ સોમ્પોલિન્સકી સાથે સંયુક્ત રીતે શેર કરે છે, જેમણે અસંતુલિત પ્રણાલીઓ પર મહત્ત્વનું સંશોધન કર્યું છે.
- વર્ષ 2014માં અશોક સેન પછી ડિરેક મેડલ મેળવનારા પ્રોફેસર ધર ભારતમાં કામ કરતા હોય તેવા બીજા વૈજ્ઞાનિક બન્યા છે.
એબેલિયન સેન્ડપાઈલ મોડલ
- વર્ષ 1990માં દીપક ધર નામના વૈજ્ઞાનિકે એબેલિયન સેન્ડપાઈલ મોડલ વિકસાવ્યું હતું. આ મોડલ 1987માં પર બક, ચાઓ તાંગ અને કર્ટ વિસેનફેલ્ડ દ્વારા રજૂ કરાયેલા સેલ્ફ-ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રિટિકાલિટી ખ્યાલ પર આધારિત છે.
- આ મોડલમાં રેતીના દાણા એક પછી એક ઉમેરવામાં આવે છે, જ્યાં સુધી આખી ઢગલી એક કટોકટીપૂર્ણ સ્થિતિમાં ન પહોંચે. આ તબક્કે એક વધારાનો દાણો પણ મોટો ભૂસ્ખલન અથવા ફેરફાર સર્જી શકે છે.
- એબેલિયન પ્રોપર્ટી દ્વારા દીપક ધર દર્શાવ્યું કે રેતીના દાણા ગમે તે ક્રમમાં પડે, પણ છેલ્લે બનતી સ્થિર રચના હંમેશાં એક સરખી જ રહે છે.
- સેલ્ફ-ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ક્રિટિકાલિટી સમજાવે છે કે કેવી રીતે કોઈ પણ સિસ્ટમ કુદરતી રીતે જ નાજુક તબક્કે પહોંચે છે, જ્યાં એક નાનો ફેરફાર મોટી ઘટનામાં પરિણમી શકે છે.
- આ સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ ધરતીકંપ, જંગલની આગ, ટ્રાફિક જામ, મગજના સ્નાયુઓની પ્રવૃત્તિ અને શેરબજારના કડાકા જેવી જટિલ ઘટનાઓ સમજવા માટે થાય છે.
દીપક ધરનો પરિચય
- ઉત્તર પ્રદેશના પ્રતાપગઢમાં વર્ષ 1951માં જન્મેલા દીપક ધર અલ્હાબાદ યુનિવર્સિટીમાંથી અભ્યાસ કર્યા બાદ IIT કાનપુરથી માસ્ટર્સ અને વર્ષ 1978માં કેલટેક (Caltech)માંથી પીએચ.ડી. ની પદવી મેળવી હતી.
- કેલટેકમાં પીએચ.ડી. દરમિયાન તેમને મહાન નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા રિચાર્ડ ફેનમેનના ટીચિંગ આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કરવાની તક મળી હતી.
- વર્ષ 2022માં તેઓ બોલ્ટઝમેન મેડલ જીતનારા પ્રથમ ભારતીય બન્યા હતા. આ એવોર્ડ તેમણે જોન હોપફીલ્ડ સાથે સંયુક્ત રીતે મેળવ્યો હતો.
- વિશ્વભરમાં બોલ્ટઝમેન મેડલ અને ડિરેક મેડલ બંને સન્માન મેળવનારા માત્ર 10 વૈજ્ઞાનિકો છે, જેમાં દીપક ધરનો સમાવેશ થાય છે.
- તેમને વર્ષ 2023માં પદ્મ ભૂષણ, વર્ષ 1991માં શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર એવોર્ડ અને વર્ષ 2002માં TWAS એવોર્ડથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
ડિરેક મેડલ વિશે
- વર્ષ 1985માં ICTP સંસ્થા દ્વારા ડિરેક મેડલની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. આ એવોર્ડ ક્વોન્ટમ મિકેનિક્સના પાયાના વૈજ્ઞાનિક પોલ ડિરેકની યાદમાં આપવામાં આવે છે.
- વર્ષ 1964માં સ્થપાયેલ ICTP એ ઈટાલી સરકાર, યુનેસ્કો (UNESCO) અને IAEA વચ્ચેના કરાર હેઠળ ચાલતી સંસ્થા છે, જે યુનેસ્કો કેટેગરી 1 હેઠળ આવે છે.
- દર વર્ષે 8 ઓગસ્ટના રોજ પોલ ડિરેકના જન્મદિવસે સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્રમાં શ્રેષ્ઠ પ્રદાન આપનારા વૈજ્ઞાનિકો માટે આ પુરસ્કારની જાહેરાત કરવામાં આવે છે.
- નિયમ મુજબ જે વૈજ્ઞાનિકને નોબેલ પ્રાઇઝ, ફિલ્ડ્સ મેડલ કે વોલ્ફ પ્રાઇઝ મળી ચૂક્યો હોય, તેમને ડિરેક મેડલ આપવામાં આવતો નથી.
- વર્ષ 1964માં પાકિસ્તાની નોબેલ વિજેતા અબ્દુસ સલામ દ્વારા વિકાસશીલ દેશોના વૈજ્ઞાનિકોને વિશ્વ સાથે જોડવા માટે ICTPની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.