ભીડ નિયંત્રણમાં પેલેટ ગન અને શોક બેટોનનો ઉપયોગ
#GS-3 #સાયન્સ અને ટેકનોલોજી #સંરક્ષણ #વર્તમાન ઘટનાઓ #રાષ્ટ્રીય #પેલેટ ગન #શોક બેટોન
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- જુલાઈ 2026 માં દિલ્હી ખાતે કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) દ્વારા યોજાયેલા વિદ્યાર્થી આંદોલન દરમિયાન પેલેટ ગનનો ઉપયોગ થયાના આક્ષેપો થયા છે. આ ઘટનાને કારણે પેલેટ ગન ફરીથી ચર્ચામાં આવી છે.
વર્ગીકરણ અને ઘાતકતા
- દુનિયાભરમાં પેલેટ ગનને ટીયર ગેસ અને વોટર કેનનની જેમ જ અઘાતક ભીડ-નિયંત્રણ પદ્ધતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે. આ બંદૂકમાંથી એક સાથે સેંકડો નાના સીસાના છરા (લીડ પેલેટ્સ) છૂટે છે.
- આ સાધન ભીડને રોકવા માટે બનાવવામાં આવ્યું છે, પરંતુ જો તેને નજીકથી આંખ કે શરીરના નાજુક ભાગો પર છોડવામાં આવે તો તેનાથી કાયમી અંધાપો આવી શકે છે કે મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
ઉત્પાદન અને નિયમો
- આ બંદૂકોના કારતૂસ ઈશાપોર ઓર્ડનન્સ ફેક્ટરી માં બનાવાય છે. સરકારી નિયમો મુજબ સુરક્ષા દળોએ ઓછામાં ઓછો ગોળીબાર કરવો જોઈએ અને કડક રીતે કમરથી નીચેના ભાગે જ નિશાન સાધવું પડે છે.
સંઘર્ષના વિસ્તારોમાં વિકાસ
- સરકારે સૌથી પહેલા 2010 ના કાશ્મીર વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન પેલેટ ગનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. એ પછી 2016 ના કાશ્મીર આંદોલન માં CRPF દ્વારા તેના ઉપયોગથી ઘણા લોકોને આંખમાં ગંભીર ઈજાઓ અને અંધાપો આવ્યો હતો, જેનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ટીકા થઈ હતી.
- આ ટીકાઓ પછી સરકારે 2017 માં પેલેટ ગનના વિકલ્પ તરીકે પ્લાસ્ટિક બુલેટ્સ લાવવાની શરૂઆત કરી. આ પ્લાસ્ટિક ગોળીઓનું પરીક્ષણ ચંદીગઢ ની ટર્મિનલ બેલેસ્ટિક્સ રિસર્ચ લેબોરેટરી (TBRL) ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું.
શોક બેટોન
- શોક બેટોન એ હાથમાં પકડી શકાય તેવું ઇલેક્ટ્રિક સાધન છે, જેનો ઉપયોગ સુરક્ષા દળો પોતાના રક્ષણ અને ભીડને કાબૂમાં કરવા માટે કરે છે. આ સાધન હાઇ-વોલ્ટેજ, લો-કરન્ટ ઇલેક્ટ્રિક શોક આપે છે, જેનાથી વ્યક્તિને થોડીવાર માટે દુખાવો થાય છે અને સ્નાયુઓ જકડાઈ જાય છે, પરંતુ તેનાથી કોઈ કાયમી ઈજા થતી નથી.
- ભારતમાં રેપિડ એક્શન ફોર્સ (RAF) ના જવાનો ભીડ નિયંત્રણ માટે સામાન્ય સાધન તરીકે શોક બેટોન પોતાની સાથે રાખે છે.
- વર્ષ 2021 માં ગૃહ મંત્રાલય (MHA) અને સીમા સુરક્ષા દળ (BSF) એ શોક બેટોન માટે ચોક્કસ ગુણવત્તાના નિયમો નક્કી કર્યા હતા. જે મુજબ તેનું વજન વધુમાં વધુ 1 કિલો, લંબાઈ 450 થી 700 મીમી, કામ કરવાનું તાપમાન -20°C થી +50°C, આયુષ્ય 5 વર્ષ અને બેટરી એક ચાર્જમાં 1,000 વાર ક્વાર્ટર-સેકન્ડના આંચકા આપી શકે તેવી હોવી જોઈએ.
- આ બેટોન બનાવવા માટે મજબૂત અને પાણીથી ખરાબ ન થાય તેવા મટિરિયલનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જેથી તે મેદાન પરના કામમાં ટકી શકે.