ભારતના પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રનો વિકાસ વધારવા અંગે નીતિ આયોગનો અહેવાલ
#GS-3 #અર્થતંત્ર #માળખાકીય સુવિધાઓ #રોજગારી #પ્રવાસન #હોસ્પિટાલિટી #નીતિ આયોગ #રાષ્ટ્રીય
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- **પ્રવાસન મંત્રાલય** અને **નીતિ આયોગે** સાથે મળીને **Unlocking Growth in Tourism and Hospitality Sector** નામનો એક વિશેષ અહેવાલ બહાર પાડ્યો છે.
- **નવી દિલ્હી** ખાતે યોજાયેલી એક રાષ્ટ્રીય વર્કશોપ દરમિયાન આ અહેવાલ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.
- આ અહેવાલમાં ભારતના પ્રવાસન ઉદ્યોગને નડતા સરકારી નિયમો અને કાયદાકીય અડચણોની સમીક્ષા કરવામાં આવી છે.
- તે **Viksit Bharat 2047** ના લક્ષ્યને પૂરું કરવા માટે રહેઠાણ, પરિવહન અને પ્રવાસન સેવાઓમાં મોટા સુધારા સૂચવે છે.
પ્રવાસન અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રના મહત્ત્વના આંકડા
- વર્ષ **2024** માં ભારતમાં **2.9 અબજ** સ્થાનિક પ્રવાસીઓએ મુલાકાત લીધી હતી, જે **2019** ના **2.3 અબજ** ના રેકોર્ડ કરતાં પણ વધારે છે.
- વર્ષ **2024** માં લગભગ **99.5 લાખ** વિદેશી પ્રવાસીઓ ભારત આવ્યા હતા, જેનાથી દેશને **35 અબજ યુએસ ડોલર** ની આવક થઈ હતી.
- કુદરતી સંપત્તિમાં **6ઠ્ઠો** અને સાંસ્કૃતિક વારસામાં **9મો** ક્રમ હોવા છતાં, વૈશ્વિક પ્રવાસન સૂચકાંક (**TTDI**) માં ભારતનો એકંદર ક્રમ **39મો** છે.
- ભારતમાં નવી હોટેલ શરૂ કરવા માટે લગભગ **60 મંજૂરીઓ** લેવી પડે છે અને તેમાં **36 થી 48 મહિના** નો સમય બગાડે છે.
મુખ્ય તકો અને ક્ષમતા
- પ્રવાસન ક્ષેત્રે ઓછી અને વધુ કુશળતા ધરાવતા તમામ લોકોને રોજગારી મળે છે. દાખલા તરીકે, હોટેલ સ્ટાફ, ગાઇડ અને એરલાઇન્સ કર્મચારીઓ આ ક્ષેત્રમાંથી જ રોજીરોટી મેળવે છે.
- પ્રવાસનથી માત્ર મોટા શહેરો નહીં, પરંતુ ગામડાં અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોનો પણ વિકાસ થાય છે. જેમ કે, **કેરળ** ની બેકવોટર સફર અને **રાજસ્થાન** ના ઐતિહાસિક કિલ્લાઓ સ્થાનિક લોકોની આવક વધારે છે.
- વિદેશી પ્રવાસીઓ ભારતમાં આવીને ખર્ચ કરે છે, જેનાથી દેશને કોઈ વસ્તુ બહાર મોકલ્યા વગર વિદેશી હૂંડિયામણ મળે છે. દાખલા તરીકે, વિદેશીઓ હોટેલ, જમવા, ખરીદી અને લોકલ પરિવહનમાં પૈસા વાપરે છે.
- વધારે પ્રવાસીઓ બોલાવવાના બદલે વધુ ખર્ચ કરતા પ્રવાસીઓ પર ધ્યાન આપવાથી દેશની કમાણી વધી શકે છે. જેમ કે, આયુર્વેદ, વેલનેસ સેન્ટર અને રજવાડા શૈલીની હોટેલો વધુ આવક રળી આપે છે.
- હોમસ્ટે સુવિધાથી પ્રવાસીઓને સસ્તું રહેઠાણ મળે છે અને ગ્રામીણ પરિવારોને સીધી આવક થાય છે. વર્ષ **2024** માં નોંધાયેલા હોમસ્ટે દ્વારા **₹4,722 કરોડ** ની કમાણી થઈ હતી.
પડકારો
- મકાન બાંધકામના કડક નિયમો હોટેલ બનાવવાના ખર્ચમાં ખૂબ વધારો કરે છે. દાખલા તરીકે, **રાજસ્થાન** માં **40% જમીન વપરાશની મર્યાદા** ને કારણે હોટેલ બાંધકામ મોંઘું પડે છે.
- હોટેલ શરૂ કરવા માટે અલગ-અલગ વિભાગોમાંથી ઘણી બધી પરવાનગીઓ લેવી પડે છે. જેમ કે, **મુંબઈ** માં હોટેલના બેન્ક્વેટ હોલ, લોન્ડ્રી અને સલૂન માટે અલગ-અલગ લાયસન્સ લેવા પડે છે.
- લાયસન્સનું વારંવાર નવીનીકરણ કરાવવાથી વેપારીઓનો સમય અને પૈસા બંને વેડફાય છે. દાખલા તરીકે, **ઉત્તર પ્રદેશ** માં બારના લાયસન્સ દર વર્ષે **31 માર્ચ** ના રોજ રિન્યુ કરવા પડે છે.
- રાજ્યો વચ્ચે અલગ-અલગ ટેક્સ અને પરમિટના નિયમોને કારણે પ્રવાસી વાહનોનો ખર્ચ વધી જાય છે. જેમ કે, **All India Tourist Permit (AITP)** હોવા છતાં **કેરળ** પ્રવાસી વાહનો પર અલગથી ટેક્સ વસૂલે છે.
- વિઝા ફોર્મમાં વધુ પડતી વિગતો અને ઓનલાઇન પેમેન્ટની સમસ્યાઓ વિદેશી પ્રવાસીઓને અટકાવે છે. ભારતના **e-Visa** ફોર્મમાં **70 થી વધુ ખાના** ભરવા પડે છે.
નીતિ આયોગની મુખ્ય ભલામણો
- બાંધકામનો ખર્ચ ઘટાડવા માટે હોટેલ માટેના જમીન વપરાશ અને ક્ષેત્રફળના નિયમો હળવા કરવા જોઈએ.
- વેપાર સરળ બનાવવા માટે અલગ-અલગ હોટેલ લાયસન્સને બદલે એક જ વિન્ડો સિસ્ટમ ચાલુ કરવી જોઈએ.
- ગામડાઓમાં રોજગારી વધારવા માટે હોમસ્ટેમાં રૂમની મર્યાદા વધારવી જોઈએ અને બિનજરૂરી એનઓસી (NOC) રદ કરવી જોઈએ.
- **All India Tourist Permit (AITP)** ની મુદત વધારવી જોઈએ અને રાજ્યો વચ્ચે લાગતા વધારાના ટેક્સ બંધ કરવા જોઈએ.
- વધુ વિદેશી પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે **Visa-on-Arrival (VoA)** સેવા વધારવી જોઈએ અને ઈ-વિઝા પેમેન્ટ સરળ બનાવવું જોઈએ.
આગળનો માર્ગ
- **નીતિ આયોગ** ની આ યોજનાનો મુખ્ય હેતુ સરકારી કાગળિયા ઘટાડવાનો, સુવિધાઓ સુધારવાનો અને પ્રવાસીઓનો અનુભવ યાદગાર બનાવવાનો છે.
- આ નિયમો બદલાવાથી ખાનગી રોકાણ વધશે અને પ્રવાસન ક્ષેત્ર દેશના આર્થિક વિકાસનું મુખ્ય એન્જિન બનશે.