યુરિયા માટેની રાષ્ટ્રીય રોકાણ નીતિ-2026 ને મંજૂરી
#GS-2 #GS-3 #શાસન અને સામાજિક ન્યાય #અર્થતંત્ર #કૃષિ #માળખાકીય સુવિધાઓ #રાષ્ટ્રીય #સરકારી નીતિઓ #ખાતરો
શા માટે ચર્ચામાં છે?
- તાજેતરમાં **આર્થિક બાબતોની કેબિનેટ સમિતિ (CCEA)** એ **આત્મનિર્ભર ભારત માટે રાષ્ટ્રીય યુરિયા રોકાણ નીતિ-2026 (NIPU-2026)** ને મંજૂરી આપી છે.
- આ નીતિનો મુખ્ય હેતુ દેશમાં ગેસ આધારિત નવા યુરિયા પ્લાન્ટ શરૂ કરવાનો, સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાનો, આયાત ઘટાડવાનો અને ખાતર ક્ષેત્રે ભારતને આત્મનિર્ભર બનાવવાનો છે.
યુરિયા-2026 માટેની રાષ્ટ્રીય રોકાણ નીતિની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ
- આ નીતિ હેઠળ દેશભરમાં ગેસ આધારિત **8-9** નવા યુરિયા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવશે.
- દરેક નવો પ્લાન્ટ વર્ષે લગભગ **12.7 લાખ મેટ્રિક ટન** યુરિયા બનાવશે, જેથી દેશમાં કુલ **10 મિલિયન ટન** વધારાનું ઉત્પાદન થશે.
- જૂની **નવી રોકાણ નીતિ (NIP)-2012** ની સરખામણીમાં આ નવી નીતિમાં કેટલાક મહત્વના ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.
- સબસીડીની ગણતરી કરતી વખતે સ્થિર ખર્ચ અને બદલાતા ખર્ચને અલગ રાખવામાં આવ્યા છે, જેથી સમગ્ર પ્રક્રિયા વધુ પારદર્શક બને.
- રોકાણકારોને યોગ્ય વળતર મળે તે માટે **રોકાણ પર વળતર (RoE)** નો દર ઓછામાં ઓછો **12%** અને વધુમાં વધુ **16%** નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
- વિદેશી હૂંડિયામણના દરમાં થતા ફેરફારોથી બચવા માટે **4 વર્ષ** પછી સ્થિર ખર્ચને તે સમયના વિનિમય દર મુજબ **ભારતીય રૂપિયા (INR)** માં બદલી શકાશે.
- જૂની **NIP-2012** નીતિમાં જૂના પ્લાન્ટના નવીનીકરણનો સમાવેશ થતો હતો, જ્યારે **NIPU-2026** ફક્ત ગેસ આધારિત સંપૂર્ણ નવા ઉત્પાદન એકમો સ્થાપવા પર ધ્યાન આપે છે.
- આ ફેરફારોને કારણે **NIP-2012** ના નીતિનિયમોની સરખામણીમાં દરેક નવા પ્લાન્ટ દીઠ **રૂ. 250 કરોડ** થી વધુની બચત થશે.
- આ નીતિ હેઠળ સરકારી, ખાનગી અને સહકારી ત્રણેય ક્ષેત્રના પ્રોજેક્ટ્સને એકસરખા પ્રોત્સાહનો અને સુવિધાઓ આપવામાં આવશે.
NIPU-2026 ની જરૂરિયાત શા માટે છે?
- ભારતમાં ખેડૂતો યુરિયાનો સૌથી વધુ ઉપયોગ કરે છે અને તેનો વાર્ષિક વપરાશ દર વર્ષે લગભગ **5%** ના દરે વધી રહ્યો છે.
- દેશમાં દર વર્ષે **40 મિલિયન ટન** યુરિયાની જરૂર પડે છે, જેની સામે હાલના **33** પ્લાન્ટમાંથી ફક્ત **30 મિલિયન ટન** નું ઉત્પાદન થાય છે અને બાકીનું **10 મિલિયન ટન** યુરિયા વિદેશથી મંગાવવું પડે છે.
- આ નીતિ દ્વારા ઉત્પાદનમાં **10 મિલિયન ટન** નો વધારો કરીને ભારત યુરિયા ક્ષેત્રે સંપૂર્ણ આત્મનિર્ભર બનવા માંગે છે.
- જૂની નીતિ **NIP-2012** હેઠળ **6** નવા પ્લાન્ટ શરૂ થયા હતા, પરંતુ આ નીતિ **ઓક્ટોબર 2019** માં પૂરી થઈ ગઈ હતી.
- **ખાતર મંત્રાલય** ને નવા પ્લાન્ટ સ્થાપવા માટે ઘણા પ્રસ્તાવો મળ્યા હતા, તેથી નવી સ્પષ્ટ નીતિ બનાવવી જરૂરી હતી.
- વિદેશી યુરિયા અને **કુદરતી ગેસ (LNG)** પર વધુ પડતી નિર્ભરતાને કારણે વૈશ્વિક સમસ્યાઓ વખતે ભારત માટે પુરવઠો મેળવવો મુશ્કેલ બને છે.
- **હોર્મુઝની સમુદ્રધૂની** જેવા મહત્વના દરિયાઈ વેપાર માર્ગો બંધ થાય કે તણાવ વધે, ત્યારે કાચા માલના ભાવ વધી જાય છે અને દેશની અન્ન સુરક્ષા જોખમાય છે.
યુરિયા શું છે અને તેનું મહત્વ શું છે?
- યુરિયાનું રાસાયણિક સૂત્ર **NH₂CONH₂** છે, તે એક સફેદ સ્ફટિકમય કાર્બનિક સંયોજન છે જેનો ઉપયોગ ખેતીમાં નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતર તરીકે થાય છે.
- બધા જ ઘન ખાતરોમાં યુરિયા સૌથી વધુ એટલે કે લગભગ **46%** નાઇટ્રોજન ધરાવે છે, જે ઘઉં, ડાંગર અને શેરડી જેવા પાકો માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
- ખેડૂતોને વાજબી ભાવે ખાતર મળી રહે તે માટે ભારત સરકાર યુરિયા પર મોટી સબસીડી આપે છે.
- અન્ય ખાતરો માટે **પોષક તત્વ આધારિત સબસીડી (NBS)** યોજના છે, પરંતુ યુરિયાની **મહત્તમ છૂટક કિંમત (MRP)** સરકાર દ્વારા કાયદાકીય રીતે નક્કી કરવામાં આવે છે.
ખાતર ક્ષેત્ર માટે ભારત સરકારની અન્ય પહેલો
- સરકારે **100% લીમડાનું કોટિંગ ધરાવતું યુરિયા (NCU)** ફરજિયાત બનાવ્યું છે, જેથી જમીનમાં નાઇટ્રોજન ધીમે ધીમે ઓગળે અને ઉદ્યોગોમાં સબસીડીવાળા યુરિયાનો ગેરકાયદે ઉપયોગ અટકે.
- ખેતરની જમીનમાં સલ્ફરની કમી દૂર કરવા અને પાકનું ઉત્પાદન વધારવા માટે **યુરિયા ગોલ્ડ** નામનું સલ્ફર-કોટેડ યુરિયા શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.
- **ઇફ્કો (IFFCO)** દ્વારા બનાવવામાં આવેલું **લિક્વિડ નેનો યુરિયા** છોડના પાંદડા પર છંટકાવ કરીને વાપરી શકાય છે, જેનાથી ખાતરની ગુણોની જરૂરિયાતમાં ઘણો ઘટાડો થાય છે.
- રાસાયણિક ખાતરોનો બિનજરૂરી વપરાશ ઘટાડવા અને જૈવિક ખાતરોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે **PM PRANAM** યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે.
- **પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જન ઉર્વરક પરિયોજના** હેઠળ **એક રાષ્ટ્ર એક ખાતર** યોજના શરૂ કરાઈ છે, જેમાં બધા સબસીડીવાળા ખાતરો **ભારત** બ્રાન્ડ નામ હેઠળ વેચાય છે.